Գրականության բաժնի ներկայացում

Ուսումնական նյութեր

Բանահուսության օրեր

Ստեփան Զորյանի «Տխուր մարդիկ»  Ճաշ

Ստեփան Զորյանի «Տխուր մարդիկ» Օրիորդ Մարիամը

Ստեփան Զորյանի «Տխուր մարդիկ» Ջերմաչափը

«Տխուր մարդիկ» շարքի ամփոփում, ձայնագրություն

Հին և միջնադարյան գրականություն

Նահապետ Քուչակ հայրեններ

Գրաբարի օրեր: Թարգմանչաց տոն

Պայքար առանց կատաղության։ Օշո

Ինչպե՞ս եմ գրքեր ընտրում

Վանո Սիրադեղյան «Բուքը, երգը, երեխան»

Վանո Սիրադեղյան «Սիրելու տարիք» 

Վանո Սիրադեղյան «Պարտուսի գերին» 

«Վանո Սիրադեղյան» շարքի ամփոփում, ձայնագրություն

Խորխե Բուկայի «Երկնքի դարպասների մոտ» 

Գրիգոր Զոհրապի «Զաբուղոն» 

Գրիգոր Զոհրապի «Երջանիկ մահը»

Գրիգոր Զոհրապ «Ճոկո»

Օ․ Հենրի «Փրկագին»

Օ․ Հենրի «Վերջին տերևը»

Օ․ Հենրի «Քանի դեռ սպասում է ավտոմեքենան»

Վահան Տերյան․ Ձմռան Գիշեր

Վահան Տերյան․ Այստեղ է լացել իմ մայրը

Վահան Տերյան․ Երկիր Նաիրի

Հովհաննես Թումանյան «Հավերժի ճամփորդը»

Հովհաննես Թումանյան «Անկեղծ չենք»

Հովհաննես Թումանյան «Հայի ոգին»

Հովհաննես Թումանյան «Մեծ ցավը»

Թումանյան «Մի՞թե դժվար է»

Թումանյան «Ձևն ու հոգին»

Թումանյան «Դառնացած ժողովուրդ»

Եղիշե Չարենց «Լուսամփոփի պես աղջիկ»

Եղիշե Չարենց «Կապույտ»

Աշխարհն ու բանաստեղծը․ Ջուբրան Խալիլ Ջուբրան

Մոր կերպարը գրականության մեջ

Մասնագիտական գրականություն

Սայաթ Նովա․ Արի ինձ, անգաճ կալ

Սայաթ Նովա․ Թամամ աշխարհ պըտուտ էկա

Շիրվանզադե «Արտիստը»

 Դերենիկ Դեմիրճյանի «Ավելորդը»

Եղիշե Չարենց․ Տաղարան

Վարք Մեծաց

Մուրացան «Հասարակաց որդեգիրը»

Ձայնագրությունների փաթեթ

Թարգմանական աշխատանք

Ունեցեք լավ ընկեր

Բարության քո սահմանը

Որքա՞ն ժամանակ կարող եք ատելությունը պահել ձեր սրտում

Օգնենք ուրիշներին

Ձնեմարդը

Աշակերտը սովորում է ագահություն

Հովիվ տղան և գայլը

Սովորում ենք սխալներից

Երեկոյան ընթրիք հայրիկի հետ

Այն ճանապարհը, որով Աստված օգնում է

Երջանկության գաղտնիքը

Նամակ նոր ընկերոջը

Դպրոցում

Իմ առավոտյան ապրելակերպը

Ով կարդում է ապագան

Ամենախելացի մարդը աշխարհում

Մայրիկի սերը տղային

Հզոր աղոթողները

Կթվորուհին և իր դույլը

Ոսկե ձու

Մրջյունները և Մորեխը

Արջը և երկու ընկերները

Մայրիկի սերը տղային

Հզոր աղոթողները

Ստեղծագործությունների փաթեթ

Անհատական նախագիծ

Մանկական գրականություն

Մանագիտական գրականություն

Մենք՝ ընկեր Մերիի հետ միասին փորձել ենք ընտրել որոշ չափով մեզ հետաքրքրող ոլորտ և ոլորտի մասին ավելի ճշգրիտ ինֆորմացիա ունենալու համար ընկեր Մերին մեզ տրամադրել է գրքեր, որոնք դեռ ընթերցում եմ։ Ինձ հետաքրքրող ոլորտը հոգեբանությունն է։ Հիմա ընթերցում և դիտում եմ ընկեր Մերիի առաջարկած մասնագիտական գրականությունը, դեռ չեմ ավարտել, բայց կարծում եմ, որ այն նպաստում է իմ պատկերացումներից դուրս այլ բաներ իմանալ հոգեբանության մասին։

Գրքերի առցանց հարթակ

Առցանց դասեր գործընկեր Բուն TV-ից

Սոնա Մանուկյան. հոգեբանության տեսություն

Անուշ Ալեքսանյան. պրակտիկ հոգեբանություն

Գրականություն բաժնի ենթաբաժիններ

Բանահուսություն

Ձայնագրություններ

Վերլուծություններ

Իմ գրադարանը

Նյութ որը կառանձնացնեմ բոլորից

Ուսումնական նյութ, որը կառանձնացնեմ բոլորից

Դերենիկ Դեմիրճյան․ Ավելորդը

Այս ուսումնական տարվա ընթացքում շատ ստեղծագործություններ ենք ընթերցել ընկեր Մերիի հետ միասին՝ տարբեր ժանրերի, տարբերի գրողների, արտասահմանյան գրողների և այլն։ Բոլոր ստղծագործություններն էլ նույն կերպ ընթերցել ենք, վերլուծել և քննարկել դասարանում ՝ ինչպես Դերենիկ Դեմիրճյանի ավելորդը։ Այն ամենալավ կամ ամենահուզիչ պատմվածքը չէ, որ մնեք ընթերցել ենք սակայն այն ինձ մոտ ավելի է տպավորվել։ Բայց երբ խոսքը գնում է մեր ընթերցանություններին կամ ուսումնական նյութերին անմիջապես մտքիս գալիս է Ավելորդը պատմվածքը, որը գրել է Դերենիկ Դեմիրճյանը։ Պատմվածքը մի ընտանիքի մասին է, որտեղ ապրում էին՝ Հաճի աղան, Հաճի մարը, Հաճի աղայի որդիները, հարսները, թոռները և Սրբունը` ավելորդը, ում կարելի է ասել վերաբերվում է խոսքը։ Հաճի աղան Սրբունի եղբայրն էր, Սրբունը կորցնելով իր ամուսնուն հիվանդանում է տիֆով և դառնում անդամալույծ, սակայն Սրբունը աննկարագրելի բարի և հոգատար էր բոլորի նկատմամբ։

Հաճի աղան բերում է Սրբունին իր տուն և տեղ հատկացնում, որպեսզի ուրիշները չբողոքեն իրենից՝ այսինքն սիրտը ցավում է իր պատվի համար, ոչ թե քրոջը հոգ տանելու համար։ Մի օր նրանք լուր են ստանում, որ իրենց սահմանամերձ բնակավայր շուտով թուրքեր ն հասնելու և պատերազմ սկսվի։ Հաճի աղան իր ընտանիքը և կարողությունը փրկելու համար որոշում է գաղթել երկրից։ Նրանք բոլորը՝ հարսներըը, թոռները, զավակները և կինը պատրաստվում էին քաղաքից հեռանալուն, բացի Սրբունից, քանի որ Հաճի աղան էր այդպես որոշել կարծելով, որ նա անդամալույծ է միևնույն է մ ահանալու է, նույնիսկ հնարավոր է գաղթի ճանապարհին մահանա և բեռ լինի։ Հաճի աղայի կին Հաճի մարան նույնպես բարի և հոգատար կին էր և անգամ դուրս գալուց լալով խնդրում էր, որ Սրբունին էլ վերցնեն իրենց հետ։ Սակայն Հաճի աղան միևնույն է մերժում է Հաճի մարային պատճառաբանելով, որ իրենց ընտանիքը մեծ է՝ չեն տեղավորվի և անդամալույծի փոխարեն ավելի կարևոր իր կարող են վերցնել իրենց հետ։ Գաղթի ճանապարհին Հաճի մարան լսելով կրակոցների ձայնը հասկանում է, որ գյուղի բնակիչներին և Սրբունին սպանեցին և անկարողությունից լացում է։ Նրանք հասնում են տեղ և Հաճի աղայի խիղճը տանջում է իրեն իր ստոր արարքի համար և չի կարողանում ինքն իրեն ներել։ Անկարողությունից և մեղքի զգացումից հիվանդանում է և մահանում։ Մահից առաջ իր «ավելորդ» քույր Սրբունի հիշատակի համար ոսկի է տալիս տերտերին և խնդրում, թր աղքատներին բաժանի։

Մարտ ամսվա առաջադրանքներ

  • Բնութագրիր Հայկական հարցի լուծմամբ զբաղված որևէ գործչի – 8 գնահատանիշ:

Ադամ Շիֆ

Ադամ Շիֆը ամերիկացի փաստաբան է և ազգային գործիչ, ով 2013 թվականից ԱՄՆ-ի կոնգրեսի ներկայացուցիչ է։ Շիֆը զբաղվել է և հիմա էլ զբաղվում է հայկական հարցի լուծմամբ։

Հայոց ցեղասպանություն

Ադամ Շիֆը հայ-ամերիկյան հարաբերություններում ուներ առաջատար ու նշանակալից դեր։ Նա պնդում է, որ իր վարչական տարածքում ավելի քան 70000 ամերիկահայ է ապրում։ Նա ներկայացրեց ԱՄՆ ներկայացուցիչների պալատի 106-րդ բանաձևը հայոց ցեղասպանության ճանաչման մասին, որը ներկայացուցիչների պալատի արտաքին գործերի կոմիտեի կողմից հավանության արժանացավ 2007 թվականի հոկտեմբերի 11-ին, սակայն սկսեց կորցնել աջակցությունը Այն բանից հետո, երբ Թուրքիայի վարչապետը հայտարարեց, որ բանաձևի ընդունումը կվտանգի թուրք-ամերիկյան հարաբերությունները: 2010 թվականի մարտի 4-ին բանաձևը կրկին հավանության արժանացավ ներկայացուցիչների պալատի արտաքին գործերի կոմիտեի կողմից ‘ 22-23 տոկոս առավելությամբ: Թուրքական իշխանությունները անհապաղ հետ կանչեցինք իրենց դեսպանին ԱՄՆ-ում։ 2019 թվականի հոկտեմբերի 29-ին ներկայացուցիչների պալատում` 405-11 քվեարկության արդյունքներով վերջապես ընդունվեց հայոց ցեղասպանության ընդունման բանաձևը։

Հայ-ադրբեջանական հակամարտություն

Շիֆը մեղադրել է Թուրքիային Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև Լեռային Ղարաբաղի տարածքում պատերազմ հրահրելու համար։ Նա ասել է, որ 2020-ի պատերազմից հետո նրանք կվերանայեն ինչպես Թուրքիայի, այնպես էլ Ադրբեջանի հետ իրենց հարաբերությունները։ “Եթե ԱՄՆ ի դաշնակիցը Սիրիայից զորք է հավաքագրում հետագայում արյունահեղության ենթարկելու խաղաղ բնակչությանը, ապա ինչպիսի՞ դաշնակից է նա” — ասել է Ադամ Շիֆը։ Շիֆը նամակ է ուղարկել պետքարտուղար Մայք Պոմպեոյին, որում ասվում է. “Մենք գրում ենք, որպեսզի մեր խորը մտահոգությունն արտահայտենք Արցախի դեմ Ադրբեջանի ագրեսիայի վերսկսման և Հայաստանի հետ ավելի լայն հակամարտության աճող հնարավորության վերաբերյալ: Խնդրում ենք վարչակազմին օգտագործել առկա բոլոր դիվանագիտական լծակները լարվածությունը նվազեցնելու, մարտական գործողությունները դադարեցնելու և հետագա հարձակողական գործողություններից Ադրբեջանին զսպելու համար։ Շիֆը կոչ է արել ԱՄՆ-ին ճանաչել Արցախի ինքնահռչակ հանրապետությունը, որը պաշտոնապես Ադրբեջանի մաս է կազմում, սակայն գտնվում է էթնիկ հայկական ուժերի վերահսկողության տակ, որոնք աջակցում են Հայաստանը 1994թ. անջատողականների պատերազմի ավարտից հետո:

Կարծում եմ, որ Ադամ Շիֆը շատ ինտենսիվ կերպով է զբաղվում Հայկական հարցի լուծմամբ, չնայած որ ավելին է հնարավոր։ Ադամ Շիֆը առաջնորդում է ԱՄՆ-ին հայոց ցեղասպանության և արցախի ինքնորոշման հարցի լուծմամբ զբաղվելու գործում, հանդես գալիս ամբողջ ԱՄՆ-ի կողմից։

«Վարդանանք» վերլուծություն

«Վարդանանք», հայ անվանի գրող Դերենիկ Դեմիրճյանի պատմավեպ։Հայ գրականության նշանավոր ստեղծագործություններից է։ Այն գրվել էՀայրենական մեծ պատերազմի տարիներին, որպեսզի բարձր պահի ռազմաճակատում գտնվող հայ զինվորների մարտական ոգին։
Հեղինակը գրքում ներկայացնում է Հայաստանը 5-րդ դարում հիմնականում պատմելով 451 թվականին Հայաստանում տեղի ունեցած դեպքերի մասին, երբ հայ ժողովուրդը սպարապետ Վարդան Մամիկոնյանի ղեկավարությամբ ապստամբեց և Ավարայրի դաշտում հերոսաբար կռվեց պարսիկների դեմ, որոնք, տիրելով Հայաստանին, ուզում էին հայ ժողովրդին պարտադրել իրենց հավատը։
Վեպը հայոց պատմության մեջ շրջադարձային նշանակություն ունեցող` 5-րդ դարի ազգային պատմության, փիլիսոփայության, քաղաքական ու կրոնադավանաբանական դիրքորոշման ընդհանրացումն է։ Հեղինակն այս վեպը գրելու գաղափարի շուրջ երկար է մտածել։ Նա սկզբնական շրջանում ցանկանում էր գրել 5-րդ դարի մասին՝ «Մեսրոպ Մաշտոց», «Վարդանանք», «Վահանանց պատերազմ», սակայն երբ բռնկվեց Հայրենական մեծ պատերազմը Դերենիկ Դեմիրճյանը փոխեց իր մտադրությունը և սկզբում գրեց «Վարդանանք»։ Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներինՀայաստանում տիրող իրավիճակը կարծես-թե նույնն էր ինչ-որ 451 թվականին։
Գրել պատմական-հայրենասիրական(միայն) վեպ,չեմ կամենում։Եթե չպիտի լինի վեպում որևէ նոր բան,չարժե գրելը։Ես կարծում եմ,որ ամեն ազգային նշանակություն ունեցող վեպ պիտի համաշխարհային,համամարդկային մի բան ունենա:Դա միայն իրավունք ունի ազգային լինելու,կամ արժե միայն այդպիսի ազգային գրականություն ունենալ …
— Դերենիկ Դեմիրճյան

Սկզբնաղբուրներ
Վեպի սկզբնաղբյուրներն են 5-րդ դարի պատմիչներ Եղիշեի «Վասն Վարդանայ և հայոց պատերազմին» և Ղազար Փարպեցու«Պատմութիւն հայոց» երկերը։

Պատմական շրջան
Դերենիկ Դեմիրճյանը նկարագրում է 5-րդ դարում Հայաստանում տեղի ունեցող իրադարձությունները, երբ պարսից Հազկերտ IIթագավորի հարկահանները ծանրացրել էին Հայաստանի վիճակը, և ցանկանում էին Հայաստանում հաստատել Զրադաշտականություն։ Նկարագրում է Հայոց սպարապետ Վարդան Մամիկոնյանին և նրա կողմնակիցներին (Վարդանանց)։ Նկարագրում է դավաճան Վասակ Սյունուն, նրա կողմնակիցներին՝ վասակյանց։ Առավել պատկերավոր նկարագրվում է 451թվականի մայիսի 26-ին Ավարայրի դաշտում Տղմուտ գետի մոտ տեղի ունեցած Ավարայրի ճակատամարտը։ Ճակատամարտում հայկական զորքը բարոյական հաղթանակ է տանում, չնայած թշնամու զորքերի գերակշռության։
Պատասխան թուղթը ուղղված արյաց տերությանը

«Հովսեփ Կաթողիկոսը մեծամեծներից մինչև փոքրերը միաբանյալներով հանդերձ, մեծ Հազարապետիդ արյաց և անարյաց, Միհրներսեհիդ, շատ խաղաղասեր մտքով ողջույն է հղում ամենամեծ Սպարապետիդ արյաց։ Եթե մի փոքր մի կողմ նետեիր քո իշխանության փքել մեծացնելը և ընկերաբար պայքար մտնեիր, գիտեմ, որ ուրիշ անգամ ամեն բանով դու շատ իմաստուն ես։ Աշխարհս նյութեղեն է, և նյութերը տարբեր-տարբեր և իրարու հետ հակառակ. մեկ է այս հակառակորդների ըստեղծողը, որ սրանց իրար է բերում, սիրելությամբ հաշտեցնում։ Մեղմացնում է կրակի ջերմությունը օդի հովությամբ, օդի դժնդակ խստությունը՝ կրակի արծարծմամբ, նույնպես և մանրամաղ փոշիացած հողը՝ ջրի սալահատակ պնդացած հողի կպչելով։ Այս ահվատից չեն կարող խախտել մեզ ո՛չ հրեշտակ, ո՛չ մարդիկ, ո՛չ հուր, սուր։ Այլևս դու այս ամեն բանի մասին մեզ մի հարցնիր, որովհետև ոչ թե մարդու հետ է մեր հավատի ուխտը, որ խաբվենք իբրև երեխաներ, այլ անխզելի է աստծո հետ, որ չի կարելի քանդել և հեռու նետել ո՛չ այժմ և ո՛չ ապա, և ո՛չ հավիտյանս, և ո՛չ հավիտենից հավիտյանս։»։
— Հայաստանի մեծամեծներից պարսիկներին(Վարդանանք(պատմավեպ) , Երևան, «Լույս», 1987, էջ 165-167)

Հայ շինականներ
Վեպում նաև մեծ տեղ է հատկացվում շինականներին։ Նրանք ակտիվ մասնակցություն են ցուցաբերել ճակատամարտի ժամանակ ժողովրդական գնդերի կազմում։
Հատվածներ որտեղ կա բարոյախրատական մաս
«Հուսով եմ, լավ իմացաք, ինչ-որ վճռեցինք։ Կրկնում եմ. չհարուցել հավատքի վիճաբանություն իրար մեջ և պարսից արքայի հետ։ Տեղը չէ իմաստասիրության։ Առավելապես դադարեցնել կալվածական վեերը, մրցումը տիրագլխության նախարարության հետ։ Թողեք երկպառակտությունը։ Սկսեցեք քարոզը միաբանության։ Արհավիրքը վեր կացավ և սաստկագին։»:
— Վարդան Մամիկոնյան(Վարդանանք(պատմավեպ), Երևան, «Լույս», 1987, էջ 9)
Վեպում առկա հայրենասիրական ոգին

Դերենիկ Դեմիրճյանն իր վեպում դրել է ամենավեհ գաղափարը՝ հայրենասիրությունը։ Նա ընթերցասեր հասարակությանն ուսուցանում է հայրենասիրություն և խիզախություն։ Հեղինակն արտահայտում է իր սերը դեպի հայրենիքը։ Նա սպարապետիև Զոհրակի օրինակով (մարտի դաշտում սպարապետի հանձնարարությունը կատարելիս որդին՝ Զոհրակը, մահանում է) ցույց է տալիս, որ ամեն բանից առավել գերադասելի է հայրենիքը։ Այս գաղափարը հարազատ է նաև Մուրացանին, ով իր «Գևորգ Մարզպետունի» վեպում նույն գաղափարն առաջ է քաշում Մարզպետունու և նրա որդի Գոռի օրինակով։ Վեպը հարուստ է հերոսական տեսարաններով։ Ամենավառ տեսարանը, թերևս, շինական Սահակի և պարսիկների կռիվն է. Սահակը իր ամբողջ ուժով պայքարում է նրանց դեմ, թեպետ և նրան այլանդակում են։ Հերոսական է Վարդան Մամիկոնյանի մահվան տեսարանը, երբ նա մտնում է պարսիկների զորքի մեջ, որտեղ էլ նա մահանում է։ Սա էլ հենց վեպի ամենատխուր և միևնույն ժամանակ ամենալուսավոր կետն է։ Վարդան Մամիկոնյան զորավարն իր մահով սուգ է բերում ողջ Հայաստան աշխարհին, սակայն լույս է բացվում դեպի նոր՝ քրիստոնեական կյանք։
ԿԱՐԾԻՔ
Իմ կարծիքով 451 թ. Տեղի ունեցած Վարդանաք պատերազմը շատ լավ նկարագրվել եր պատմավեպում:Վեպը իր ընդերցողին փոխանցում է հայրենասիրություն և խիզախություն:
Վեպը հարուստ է հերոսական տեսարաններով։ Ամենավառ տեսարանը, թերևս, շինական Սահակի և պարսիկների կռիվն է. Սահակը իր ամբողջ ուժով պայքարում է նրանց դեմ, թեպետ և նրան այլանդակում են։
Պատմվացքի հերոսները ինքնազոհության են գնացել հաըրենիքի համար:

Ամփոփիչ բանավոր քննության թերթիկներ

Ամփոփիչ բանավոր ստուգման թերթիկներ Հայոց պատմություն-9-րդ դասարան

Թերթիկ 1.

Հայկական լեռնաշխարհը

Մեր հայրենիքը կոչվում է Հայկական լեռնաշխարհ։ Այն ունի 400․000 կմ2 տարածք։ Հայկական լեռնաշխարհի միջին մասը հնում հայտնի էր միջնաշխարհ անունով։ Հայկական լեռնաշխարհում գտնվում է փոքրասիական բարձրավանդակի և Իրանական սարահարթի միջև։ Բարձրությունը ծովի մակերևույթից 1500-1800 մ։ Սկիզբ առնելով Մասիս լեռնագագաթից Հայկական պատ լեռնաշղթան 2 մասի է կիսում Հայկական Լեռնաշխարհը։ Հայկական Լեռնաշխարհը գտնվում է Արարատյան դաշտավայրում, որի կենտրոնով հոսում է Արաքս գետը։ Արարատյան դաշտում ոն գտնվել Հայաստանի մայրքաղաքները՝ Արմավիրը, Երվանդաշատը, Արտաշատը, Վաղարշապատը և Դվինը։ Այստեղ է գտնվում նաև Երևանը։ Հայկական Լեռնաշխարհից սկիզբ են առնում Եփրատ, Տիգրիս, Արաքս, Կուր, Ճորոխ, Գայլ և այլ գետեր։ Մեր Հայրենիքի մայր գետը Արաքսն է, որը սկիզբ է առնում Բյուրակն Լեռներից։ Եւ միանալով Կուրին թափվում է Կասպից ծով։ Հայաստանի խոշոր լճերից է Սևանը, Վանը և Կապուտանը (Ուրմիա)։ Սևանը ունի քաղցրահամ ջուր, նրա մեջ են թափվում 29 գետեր, բայց սկիզբ է առնում միայն Հրազդանը։ Վանա լիճը երկուսուկես անգամ մեծ է Սևանից, ունի աղի ջուր, նրա ամենամեծ կղզին Ախթամարն է։ Կապուտանը ամենամեծ լիճն է ունի շատ աղի ջուր, դրա համար էլ զուրկ է կենդական աշխարհից։ Հայաստանը բաժանվում էր 2 մասի՝ Մեծ Հայք և Փոքր Հայք։ Հայկական լեռնաշխարհի ամենաբարձր լեռն է Արարատը (5165մ)։ Հայկական պար լեռնաշղթան 2 հավասար մասի է բաժանում Հայկական Լեռնաշխարհը։ 

Ավատատիրության հաստատումը և Քրիստոնեության ընդունումը

Միջնադարյան հասարակությունը հայնտի է ավատատրիական անունով։ Մասնավոր հողային տարածքը կոչվում էր ավատ, այս բառից էլ ձագել է ավատատիրական անունը։ Հողի գերագույն սեփականատերը թագավորն էր։ Համահայկական հողերը բաժանած էին հարկեր վճարող մեծ ընտանիքների՝ երդերի միջև։ Թագավորից հետո խոշոր հողատերեր էին նախարարները բդեշխները, գործակալները և նախարարական տոհմերի անդամները։ Հողային սեփականության ձևերից էր ժառանգականը։ Այն կոչվում էր հայերական կամ հայրենիք։ Զինվորականներին ծառայության համար շնորհված թագավորի կողմից հողերը հայտնի էին պարգևականք անունով։ Առուվաճառքի ենթակա մասնավոր կալվածքները կոչվում էին գանձագին։ Այն հողերը որոնք շնորհվում էին թագավորի կողմից եկեղեցուն, այդ ձևը կոչվում էր վանքապատկան ձև։ Ավատատիրական հասարակությունում գոյություն ուներ ենթակայության համակարգ՝ աստիճանակարգգություն։ Վաղ ավատատիրական հասարակությունը բաժանված էր երկու մասի՝ ազատներ և անազատների։ Խոշոր ու միջին հողատեր ազնվականությունը, ինչպես նաև մանր ազնվականությունը պատկանում էին բարձր ազատների դասին, իսկ ստորին անազատների դասին պատկանում էին քաղաքացիները՝ առևտրականները, արհեստավորները և այլն։ I-ին դարում առաքյալներ Թադեոսի և Բարդուղիմեոսի կողմից հիմնադրվել էր Հայոց եկեղեցին։ IV դարի սկզբին քրիստոնությունը Հայաստանում դարձավ պետական կրոն։ Այն կապված է Տրդատ Մեծ արքայի և Գրիգոր Լուսավորիչի անվան հետ։ Տրդատ III-ի հրամանով Գրիգոր Պարթևը 13 տարի անցկացնում է Խոր Վիրապի բանտում, այնտեղից դուրս գալուց հետո սկսում է Քրիստոնության քարզչությունը Հայաստանում։ Այդպես 301 թ․ քրիստոնությունն աշխարհում առաջինը Հայաստանում հռչակվում է պետական կրոն։ 303թ․  կառուցվում է Ս․ Էջմիածին Մայր տաճարը։

Հայ ազատագրական պայքարի վերելքը: Իսրայել Օրի

1500-ական թվականներից Հայաստանը գտնվում էր Օսմանյան Թուրքիայի և Սեֆյան Պարսկաստանիտիրապետության տակ:17-րդ դարի սկզբին հայ ազատագրական գործիչները Հայաստանը ազատագրելու ծրագրեր էին մշակում:Մասնավորապես 1677թ-ին Էջմիածնում Հակոբ Բ. Ջուղայեցի կաթողիկոսի նախաձեռնությամբ հրավիրվում է գաղտնի ժողով, որին մասնակցում էին 12 աշխարհիկ և հոգևոր գործիչներ:Նրանք քննարկում են Հայաստանի ազատագրության հարցը և որոշում պատվիրակություն ուղարկել Եվրոպա` Եվրապական երկրներից օգնություն խնդրելու համար: Պատվիրակությունը մեկնում է Կ. Պոլիս այնտեղից Եվրոպա մեկնելու համար,սական Հ. Ջուղայեցին մահանում է եւ պատվիրակությունը վերադառնում է Հայաստան,բացի Իսրայել Օրուց:Նա մեկնում է Եվրոպա, լինում Ֆրանսիայում, Անգլիայում, ապա հաստատվում է Գերմանիայում և հանդիպում տեղի իշխան Հովհան Վիլհելմի հետ,նրան ներկայացնում Հայաստանի ազատագրման ծրագիրը:Հովհան Վիլհելմը խոստանում է նրան օգնել, բայց և խորհուրդ է տալիս գնալ Հայաստան և տեղում ծանոթանալ տիրող վիճակին, քանի որ, 20 տարի Հայաստանում չէր եղել:Օրին գալիս է Հայաստան և Սյունիքի Անգեղակոթ գյուղում հրավիրում գաղտնի ժողով, որտեղ Արցախի հայ մելիքները խոստանում են ամեն կերպ աջակցել նրան:Օրին վերադառնում է Եվրոպա դաշնակիցներ փնտրելու,սակայն շուտով հասկանում է,որ Հայաստանը հնարավոր է ազատագրել միայն Ռուսաստանի օգնությամբ:Նա 1703թ-ին մեկնում է Ռուսաստան, հանդիպում Պյոտր Մեծի հետ, վերջինս խոստանում է հայերին օգնել Հյուսիսային պատերազմի ավարտից հետո:Օրին շարունակում է իր գործունեությունը:Նա մահանում Է 1711թ-ին Աստրախանում:Իսրայել Օրին հայ ազատագրական շարժման հիմնադիրն է,նա առաջին գործիչն էր,որ հասկացավ,որ Հայաստանը հնարավոր է ազատագրել միայն Ռուսաստանի օգնությամբ:

Ներկայացնե՛լ ուսումնական բլոգի «Պատմություն» բաժինը և բաժնի ամենահաջողված նյութը:

Թերթիկ 2.

Պետական կառավարման համակարգը հայ Արշակունիների թագավորության շրջանում

Արշակունիների թագավորության շրջանում պետական կարգը շարունակում էր մնալ միապետական։ Երկրի պաշտպանության և կառավարման գործում կարևոր նշանակություն ունեին արքունի գործակալությունները։ Թագավորը գործակալությունների խեղակավների միջոցով կառավորում էի երկրիը։

Հազարապետը ղեկավորւմ էր տնտեսական հարկային գործը։

Սպարապետըվ զինված ուժերի գլխավոր հրամանատար։

Մարդապետը հսկում էի արքունի կալվածքները և գանձարանը։

Մեծ դատավորի պաշտոնը պատկանում էր Կաթողիկոսին։

Մայրաքաղաք կառավարող քարագլուխը Արտաշատի շահապն էր։ Պետական գրասենյակը գլխավորում էր Սենեկապետը՝ թագավորի անձնական քարտուղարը։

Պետական զինանշանը արծիվն էր։ Երկրի առավել կարևոր հարցերը քննարկում էին աշխարհաժողովում։

Զինված պայքարը Արցախում և Սյունիքում

Արցախի ուժերը 1724 թվականին թուրքական զորքերի դեմ գործելու մասին համաձայնագիր կնքեցին գանձակի մահմեդականների հետ։ Հուսադրող էր ազգային գործիչ Իվան Կարապետի ժամանումը Ռւոսաստանից պայքարին օժանդակելու խոստումներով։ 1725թ․ թորք․ 3 զզորամասեր ներխուժեցին Վարանդա գավառ։ Կորուստներից խոսափելու համար մելիքները դիմեցին հնարամտության և շուրջ 6000 թուրք զինվորների տեղավորելով հայակական գյուղերում հայ ինքնապաշտամանակն ուժերը գիշերային հանկարծակի գրոհով ոչնչացրեցին նրանց՝ ինչը բարձրացրեց հայերի ինքնավսահությունը և մարտունակությունը։ Անհաջող էր նաև արցախի դեմ թուրքական հարցակումը 1726 թ․ շուշին գրավելու փորձերը հաջողույթյուն չունեցան։ Մարտերը տևեցին 8 օր, 800 զոհ տալով թուրքերը նահանջեցին։ 1728 թ․ մահացավ գանձասարիի կաթողիկով Եսայի – Հասան Ջալալյան

Արցախի զինված պայքարը ոգեշնչող դեր ունեցավ հետագա սերունդների հաամար ՝ հավատ ներշնչելով սեփական ուժերի նկատմամբ։

Կարճ ժամանակում թե սյունիքում, և՛ թե արցախում վերականգնվեց հայաստանի ինքնիշխանությունը։

ՀՀ հռչակումը: Բաթումի պայմանագիրը

ՀՀ հռչակումը

Մայիսյան հերոսամարտերը հայկական անկախ պետականության համար իրական նախադրյալներ ստեղծեցին։ Հայաստանի անկախության հարցը մայիսի 28-ին Թիֆլիսում քննարկվեց Հայոց կենտրոնական ազգային խորհրդում։ Այդ օրը պատասխան էր տրվելու Բաթումում Թուրքիայի կողմից Հայաստանին ներկայացված վերջնագրին։ Հայոց ազգային խորհուրդը վճռեց հռչակել Հայաստանի անկախությունը։ Արդեն որպես անկախ պետություն` Հայաստանը պատվիրակություն ուղարկեց Բաթում` թուրքերի հետ հաշտության պայմանագիր կնքելու համար։ Այսպիսով ` Հայաստանի Հանրապետության հռչակման օրը` մայիսի 28-ը, մտավ ազգային տոնացույցի մեջ, և ամենակարևորը` վերականգնվեց անկախ պետականությունը։ 

Բաթումի պայմանագիրը

1918թ. հունիսի 4-ին Բաթումում ստորագրվեց հայ  — թուրքական հաշտության պայմանագիր։ Դրանով Թուրքիան ճանաչեց Հայաստանի անկախությունը։ Հաշտության պայմանները Հայաստանի համար խիստ ծանր էին, Թուրքիային էին անցնելու Արևելյան Հայաստանի շատ տարածքներ, Հայաստանն ունենալու էր սահմանափակ թվով զորք, երկաթուղիների վերահսկողությունն անցնելու էր Թուրքիային։ Պայմանագիրը գործեց մի քանի ամիս։

Ներկայացնե՛լ ուսումնական բլոգի «Պատմություն» բաժինը և բաժնի ամենահաջողված նյութը:

Թերթիկ 3.

Հայկազուն Երվանդականների թագավորությունը Ք. ա. 7-6-րդ դարերում. Պարույր Նահապետը՝ հայոց թագավոր: Երվանդ 1-ին Սակավակյաց: Տիգրան 1-ին Երվանդյան

Ք․ ա․ 6-րդ դարի վերջին Վանի թագավորությունը  խիստ թուլացավ։ Վանի թագավորության փլատակների վրա հանդես եկան մի շարք իշխանություններ, որոնց սկսեց առանձնանալ Պարույրի իշխանությունը։ Ք․ ա․  Նինվեի վրա իր զորաբանակով մարա-բաբելոնյան զորքերի արշավանքին մասնակցելու համար Պարույրը թագ է ստանում մարական թագավոր Կիաքսարից: Ք. ա. Հայոց Պարույր թագավորն օգնական զորքեր է ուղարկում Ասորեստանի դեմ պատրաստվող մարական արշավանքին մասնակցելու: Ասորեստանը կործանվեց Ք. ա. 605թ.: Ք. ա. 585թ Հալիս գետի մոտ ճակատամարտ տվեցին Լյուդիական թագավորության բանակներին: Այն ավարտվեց արևի խավարման պատճառով ինչը համարեցին Աստվածային նշատ։ Պարույր Նահապետից հետո գահ է բարձրանում Երվանը I-ը, որին պատմահայրն անվանում էր ասկավակյաց։ Նրա անունով է այս թագավությունն անվանվում Երվանդական։ Արմավիրը դառնում է Երվանդունիների թագավորանիստը։ Մարական թագավորության ուժեղացման ծրջանում Երվանդ Սարկավակյաց թագավորը փորձեց ազատվել մարական ազդեցությունից և սկսեց ամրացնել սահմանները։ Մարաց աժդահակ թագավորը Հայաստան ուղարկեց իր զորավար Կյուրոս Մեծին, ով կարողացավ ձերբակալել Հայոց թագավորի ընտանիքը։Սակայն թագաժառանգ Տիգրանի օգնությամբ կնքվեց պայմանագիր։ Հակամարտական պայքարում Կյուրոսին Մեծապես օգնեց հայոց նոր գահակալը Տիգրան Երվանդականը։

2. Հայկական մշակույթը 5-9-րդ դարերում. Մ. Մաշտոցը և Հայոց գրերի գյուտը: Ոսկեդարյան գրականություն

Մեր ժողավրդի անցած պատմական ուղու մի շատ կարևոր հատվածն է 5-րդ դարը որն անվանում են Վոսկե դար: Հենց այս դսրում տեղի ունեցան հայոց ոատմության մեջ վիթխարի նհանակություն ունեցող դեպքեր: Առաջին հերթին հայոց գրերի գյուտն էր: Հայոց այբուբենը ստեղծել է Մ. Մաշտոցը և Սահակ պարթև իրենց աշակերտների հետ միասին, իսկ նրանց գլխավոր հովանավորն էր արքա Վռամ Շապուհը: Վռամ Շապուհը լսել էր որ միջագետքում կա Դանիել անունով մի եպիսկոպոս որի մոտ կան տառեր, բայց արքային այդքանել դուր չիգալիս այդ տառերը: «Եթե տանը հույս չկա ապա պետք է փնտրել դրսում»ասում է մեսրոպը և ճանփա ընկնում, իսկ կաթողիկոսն ու արքան ճանապարհում են նրան: 

Երբ որ ստեղծվեցին տառերը սկսվեց թարգմանչաց շարժումը: Հայերենով թարգմանվեց առաջինը աստվածաշունչ գիրքը նրանք չհասցրեցին ամբողջուտյամբ թարգմանել և չթարգմանված մասը կոչեցին «Ձեռագրերի թագուհի»: Աստվածաշունչը թարգմանվեց 1666-ից 1668 թթ.

3. Խորհրդային Հայաստանի տարածքային հիմնախնդիրները: Մոսկվայի և Կարսի պայմանագրերը:

Ալեքսանդրապոլի պայմանագրի վերանայման նկատմամբ քեմալական Թուրքիայի ժխտողական դիրքի պատճառով Հայաստանն ապավինում էր Ռուսաստանի օգնությանը։ Ավելի ճիշտ, վերջինս ստանձնել էր հայ-թուրքական հարաբերությունների կարգավորումը։ Թուրքիան, իր հերթին, 1920-1921 թթ. օգտագործում էր Հայկական հարցը՝ զիջումներ կորզելու համար ինչպես Անտանտի երկրներից Անգլիա, Ֆրանսիա և ուրիշներ, այնպես էլ Ռուսաստանից։ 1921թ. սկզբին, երբ ընթանում էր մոսկովյան կոնֆերանսի նախապատրաստությունը, թուրքական կողմն ամեն ինչ անում էր նախապես իր օգտին լուծելու հարցերը, հակառակ դեպքում սպառնալով անցնել Անտանտի կողմը։ Եվ նա հասավ իր նպատակին։ Ռուսաստանը հայկական հողերը նվիրաբերեց Թուրքիային։ Նա փորձում էր դա արդարացնել համաշխարհային հեղափոխության շահերով։ Այս վերջինի նպատակով, նշել է Վ. Լենինը, մենք ստիպված ենք ժամանակավորապես զոհաբերել հայ աշխատավորների շահերը։

Ներկայացնե՛լ ուսումնական բլոգի «Պատմություն» բաժինը և բաժնի ամենահաջողված նյութը:

Թերթիկ 4.

Մեծ Հայքի Արտաշեսյան թագավորությունը՝ Արտաշես 1-ին

Մեծ Հայքի հիմնադիր դարձավ Արտաշես I-ը 189 – 160 թթ․ նա կրել է աշխարհակալ, բարի տիտղոսները։ Արտաշես I-ը վերամիավորեց մեծ Հայքից զավթված տարածքները։ Հարավում երկարատև կռիվներից հետո Արտաշեսը ազատագրեց Սելևկյանների բռնազավթված Տմորիք երկրամասը։ Արտաշեսի շնորհիվ Հայկական տարածքների մեծ մասը միավորվեց մեծ Հայքրի թագավորության մեջ։ Արտաշես I-ը հիմնադրել է Արտաշատ մայրաքաղաքը, որը կառուցվել է Արարատյան դաշտում Երասծ և Մեծամոր գետերի զրկիցում։ Արտաշես I թագավորությունը բաժանեց 120 վարչական շրջանի։ Երկրի կառավարման կարևորագույն գործակալություններն էին սպարապետությունը և հազարապետությունը։ Արտաշեսը մահացել է Ք․ ա 160թ․։

Հայ ժողովրդի ազատագրական պայքարը 5-րդ դարում՝: Վարդանանց պատերազմը

387-ին Հայաստանը առաջին անգամ բաժանվում է երկու մասի` Արևմտյան Հայաստանը տրվում է Հռոմին իսկ Արևելյան Հայաստանը՝ Պարսկաստանին: Պարսիկները 450-ական թ–ին որոշում են կրոնափոխ անել հայերին և ստիպել ընդունել իրենց կրոնը՝ զրադաշտականությունը կամ կրակապաշտությունը:Պարսից թագավոր Հազկերտ 2-ը նամակ է ուղարկում հայ իշխաններին և առաջարկում կրոնափոխ լինել: Արտաշատում հրավիրվում է ժողով սպարապետ Վարդան Մամիկոնյանի, Մարզպան Վասակ Սյունու և կաթողիկոս Հովսեփ Վայոցձորցու գլխավորությամբ:Նրանք որոշում են մերժել Հազկերտի առաջարկը ինչից հետո Հազկերտը նրանց կանչում է Պարսկաստանի մայրաքաղաք Տիզբոն և պահանջում կրոնափոխ լինել հակառակ դեպքում սպառնալով սպանել:Հայ իշխանները Վարդան Մամիկոնյանի գլխավորությամբ կեղծ ընդունում են պարսից կրոնը,որպեսզի վերադառնան Հայաստան և ղեկավարեն պայքարը: Նրանք վերադառնում են և պատրաստվում պայքարին: 451թ-ին Ավարայրի դաշտում տեղի է ունենում ճակատամարտ,որտեղ, ինչպես Եղիշե պատմիչն էր գրում, քաջերը քաջերի դեմ դուրս գալով երկու կողմն էլ պարտություն կրեց։ Ավարայրի ճակատամարտից հետո պարսիկները ժամանակավորապես հրաժարվում են հայերին կրոնափոխ անելուց:

1828-29թթ. ռուս-թուրքական պատերազմը: Ադրիանապոլսի պայմանագիրը

1827 թ-ի հոկտեմբերի 8-ին Մահմուդ II սուլթանը չեղյալ է հայտարարել մինչ այդ կնքված ռուս-թուրքական պայմանագրերը և «սրբազան պատերազմի» կոչ արել Ռուսաստանի դեմ: 1828 թ-ի ապրիլի 14-ին Ռուսաստանը պատերազմ է հայտարարել Թուրքիային:Կովկասյան ճակատում գեներալ Իվան Պասկևիչի 25-հզ-անոց բանակի խնդիրը Կարսի և Ախալցխայի փաշայությունները գրավելն էր: Ռուսական զորքերը գրավել են նաև Սուխումն ու Փոթին: Հունիսի 14-ին Պասկևիչի կորպուսը, անցնելով Ախուրյանը, գրոհել է Կարսի բերդը և հունիսի 23-ին գրավել այն, այնուհետև՝ Ախալքալաքը, Բայազետը, Ալաշկերտը, Ախալցխան: Վերջինիս գրավման ժամանակ աչքի են ընկել գեներալներ Բարսեղ Բեհբութովը և Իվան Բուրցովը: Ռուսական զորքերը հետ են մղել թուրքերի հակահարձակումները և Սողանլուղի ճակատամարտում ջախջախել նրանց: 

Ներկայացնե՛լ ուսումնական բլոգի «Պատմություն» բաժինը և բաժնի ամենահաջողված նյութը:

Թերթիկ 5.

Հայաստանը՝ Աշխարհակալ տերություն: Տիգրան 2-րդ Մեծ

Մեր պատմության հզոր ներկայացուցիչներից էր Տիգրան Մեծը, ով վերականգնեց ու ավելի հզորացրեց Հայաստանը, ում բոլորը շատ սիրեցին ու գնահատեցին իր ձեռքբերումները: Շատերը նույնիսկ նրան անվանում էին «Աստված»: Ես կարծում եմ, որ նա իսկապես հզոր էր ու անգամ անհավատալի են իր ձեռքբերումները: Հայաստանն այնքան մեծ էր նրա թագավորության օրոք, որ կոչվում էր «Ծովից ծով Հայաստան», քանի որ ձգվում էր մեկ ծովից մյուսը:

Արտաշես I-ին հաջորդեց նրա ավագ որդին Արտավազդ I-ը, որը թագավորեց խաղաղությամբ։ Արտավազդ I-ը ստիպված էր եղբորորդուն Տիգրանին որպես պատանդ հանձնել Պարթևներին։ Պատանդության մեջ թագաժառանգ Տիգրանը մնաց շուրջ 20 տարի և հայրենիք վերադարձավ հոր ՝ Տիգրան I-ի մահից հետո։ Իր ազատության համար նա ստիպված եղավ պարթևներին զիճել <<70 հովիտներ>> կոչված տարածքը։

Հայկական հարցը Բեռլինի վեհաժողովում

Սան Ստեֆանոյի պայմանագիրն ամրապնդում էր Ռուսաստանի դիրքերն Արևմտյան Հայաստանում և Բալկաններում: Դա հարուցեց առաջին հերթին Մեծ Բրիտանիայի ու Ավստրո-Հունգարիայի դժգոհությունը: Մեծ տերությունները Ռուսաստանին սպառնացին պատերազմով և պահանջեցին 1878թ. հունիսին Բեռլինում գումարել վեհաժողով՝ ռուս-թուրքական հաշտության պայմանները քննարկելու նպատակով: Հայերի պահանջները վեհաժողովին ներկայացնելու համար Մկրտիչ Խրիմյանի (Խրիմյան հայրիկ) գլխավորությամբ հատուկ պատվիրակություն կազմակերպվեց: Հայ պատվիրակները մինչև վեհաժողովի սկսվելը հանդիպումներ ունեցան եվրոպական մի շարք երկրների ղեկավարների հետ, ստացան օգնության խոստումներ: Բայց, ինչպես ցույց տվեց կյանքը, եվրոպացի պետական գործիչները բնավ ցանկություն չունեին օգնելու հայերին: Նրանք հայկական հարցն օգտագործում էին Թուրքիայի վրա ճնշում գործադրելու համար: Այսպես՝ վեհաժողովի նախօրյակին Անգլիան Թուրքիայի հետ կնքած գաղտնի պայմանագրով ստացավ Կիպրոս կղզին և պարտավորվեց ամեն կերպ վեհաժողովում պաշտպանել նրա շահերը: Պատահական չէ, որ հայ պատվիրակներին թույլ չտրվեց նույնիսկ մտնել վեհաժողովի շենքը: Բեռլինի վեհաժողովը մեծ հիասթափեցում առաջացրեց հայերի շրջանում: Ըստ պայմանագրի՝ Ալաշկերտն ու Բայազետը վերադարձվում էին կայսրությանը: Հայ ժողովրդի մեջ զգալիորեն պակասեց հավատը Եվրոպայի նկատմամբ: Կարծում եմ, որ Բեռլինի վեհաժողովը ոչինչ չտվեց հայերին, անգամ վնասեց:

3․ Հայ ժողովուրդը Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին

Ֆաշիստական Գերմանիայի հարձակումը ԽՍՀՄ-ի վրա

1939թ․ Ֆաշիստները հարձակվեցին ԽՍՀՄ-ի վրա։

Գերմանիան նախապատրաստվել էր և ուներ հզոր բանակ։

1939թ․ սկսելով երկրորդ համաշխարհային պատերազմը Գերմանիան նվաճել էր գրեթե ամբողջ Եվրոպան։Ձգտում էր հասնել համաշխարհային տիրապետությանը։

Հարձակումը տեղի ունեցավ առանց հայտարարության, սակայն ԽՍՀՄ-ն տեղեկացված էր Գերմանիայի հնարավոր հարձակման մասին։

Ի․ Ստալինը դրական դեր էր ունեցել Հայրենական պատերազմում, նա գլխավորել էր խորհրդային պետությունը ծանր պատասխանատու ժամանակաշրջանում։

Այս դժվար ժամանակաշրջանում ԱՄՆ-ն,Ֆրանսիան,ԱՆգլիան և այլ պետություններ համագործակցեցին ԽՍՀՄ-ի հետ և ստեղծվեց երկրների հակաֆաշիստական խմբավորումը։

Հայաստանը ֆաշիստական պլաններում

Գերմանիան որոշել էր օգտագործել Հայաստանից աքսորված հայերին իրենց պլանները իրականացնելու համար և ստեղծվեց Հայկական ազգային խորհուրդը Արտաշես Աբեղյանի նախագահությամբ։

Թուրքիան այդ ընդացքում պայմանագիր ստորագրելով ֆաշիստական Գերմանիայի հետ նրան օգնում էր։

Թուրքիան ԽՍՀՄ-ի վրա հարձակվելու համար սօասում էր Ստալինգրադի ճակատամարտին և խորհրդային հաղանակը կանխեց հայ ժողովրդի համար մեծ վտանգ սպառնացող Թուրքիայի հարձակումը։

Տնտեսության վերակառուցումն ըսդ պատերազմական պահանջների

Պատերազմի ընթացքում Հայաստանը երկրին մատակարարում էր՝ կաուչուկ,որի արտադրությունն հինգ անգամ ավելացավ, պղինձ, կաբրիդ և այլն։

Յուրացվեց զենքի ու զինամթերքի որոշ տեսակների պայթուցիկ նյութեր։

Կառուցվեցին ավտոդողերի, ծծմբաթթվի և այլ գործարաններ։

Մեծ լարումով էր աշխատում տրանսպորտը։

Հայկական ԽՍՀ գիտությունների ակադեմիայի կազմակերպումը

Թշնամու դեմ այքարի կազմակերպմանն ակտիվորեն մասնակցեց նաև հայոց եկեղեցին։

4․ Ներկայացնե՛լ ուսումնական բլոգի «Պատմություն» բաժինը և բաժնի ամենահաջողված նյութը:

Թերթիկ 6.

Տիգրան Մեծի տերությունը

Տիգրան II-ը գահ բարձրացավ 45 տարեկան հասակում։ Նա ուզում էր Հայկական բոլոր տարածքները մեկ ընդհանուր պետության մեջ միավորել։ Ք․ ա․, 94թ․-ին Տիգրանի բանակները մտան Ծոփք և այն միացրեցին Մեծ Հայքին։ Ծոպքի թագավորը սպանվեց։ Հայկական բոլոր հողերը միացնելու համար պետք էր Մեծ Հայքին միացնել Փոքր Հայքը, դար համար էլ կնքվեց հայ-պոնտական դաշինք։ Հվատարիմ այդ դաշինքին Ք․ ա․ 93թ․ հայկական զորքերը ներխուժեցինք կապադովկիա։ Տիգրան II նվաճողական ծրագրերին խանգարում էր Պարթևստանը։ Պարթևստանի թագավորի մահից հետո Տիգրանը անմիջապես հարձակվեց նրանց վրա և վերադարձրեց <<70 հովիտները>>։ Այնուհետև հայակակն բանակը մեկը կյուսի հետևից գրավեց հյուսիսային միջագետքի երկրները։ Ք․ ա․ 84թ․ Հայկական բանակները մտան Ասորիք։ Հայկական աշխարհակալ պետությունում կառուցվեց նոր մայրաքաղաք Ք․ ա․ 70-ական թ․ և կոչվեց Տիգրանակերտ ի պատիվ հզոր Արքայի։ Տիգրանին անվանում էին մեծագույն թագավոր, որ տիրակալում էր մեծ փառքով։

2. Հայաստանի Բագրատունյաց թագավորությունը. Հայաստանի անկախության վերականգնումը: Աշոտ 1-ին

Հայոց թագավորության վերելքի սկիզբը՝ Աշոտ 3-րդ Ողորմած, Սմբատ 2-րդ Տիեզերակալ

Աբասին փոխարինեց որդին՝ Աշոտ III-ը (953-977): Նա իր բարի գործերի, աղքատների հանդեպ ցուցաբերած հոգատար վերաբերմունքի համար ստացավ «Աշոտ Ողորմած» անունը: Աշոտը բանակը դարձրեց մշտական, երկրում տարվեց մեծ ծավալի շինարարական աշխատանք: 961թ.-ին Աշոտ III-ը մայրաքաղաքը Կարսից տեղափոխեց Շիրակի Անի քաղաքը:

Երկրում շինարարական աշխատանքն ավելի մեծ չափեր ընդունեց Սմբատ II Տիեզերակալ թագավորի օրոք (977-990): Աշոտը կառուցել էր Անիի պարսպի առաջին գիծը, իսկ Սմբատը կառուցեց երկրորդ գիծը:

Թագավորության հզորացումը Գագիկ 1-ինի օրոք /բանավոր, էջ 94-97, նաև այլ աղբյուրներ/.

Բագրատունյաց Հայաստանն իր քաղաքական ու տնտեսական վերելքի գագաթնակետին հասավ Գագիկ

I-ի օրոք (990-1020): Մինչև Գագիկի գահակալումը Հայաստանի տարբեր շրջաններում ստեղծվել էին ինքնուրույն հայկական թագավորություններ: Վերջինս կարողացավ նրանց ստիպել ընդունել իր գերիշխանությունը: Գագիկը կրում էր «շահնշահ հայոց» պատվատիտղոսը: Դա նշանակում էր, որ հայկական բոլոր թագավորների նկաատմամբ նա ուներ գերադասելի դիրք: Առանց շահնշահի՝ արքայից արքայի՝ մյուս թագավորներն իրավունք չունեին ինքնուրույն հարաբերությունների մեջ մտնելու ուրիշ երկրների հետ: Կաթողիկոսի ընտրությունը ևս կատարվում էր թագավորի կարգադրությամբ:

3. Հայաստանի 3-րդ հանրապետության կազմավորումը և ամրապնդումը

1991թ. սեպտեմբերի 21-ին խորհրդարանը որոշեց հանրապետության տարածքում անցկացնել հանրաքվե
ԽՍՀՄ-ի կազմից դուրս գալու և անկախանալու նպատակով։ Հանրաքվեի արդյունքների հիման վրա 1991թ. սեպտեմբերի Հայաստանը հռչակվեց անկախ պետություն։ Այսպիսով՝ իրականացավ անկախություն ձեռք բերելու հայ ժողովրդի
երազանքը։

1991թ. հոկտեմբերի 16-ին Հայաստանում առաջին անգամ անցկացվեցին նախագահական համաժողովրդական ընտրություններ։ Ձայների ճնշող մեծամասնությամբ (83 տոկոս) հանրապետության
նախագահ ընտրվեց Լևոն Տեր-Պետրոսյանը, իսկ փոխնախագահ՝ Գագիկ Հարությունյանը։
Անկախության ուղին բռնած հանրապետությանը ու նրա նորընտիր ղեկավարությանը ծանր փորձություններ էին սպասում։ Հայաստանը փաստորեն կտրվել էր տնտեսական նախկին համակարգից։ 1991թ.
նոյեմբերին հերթական անգամ փակվեց Ադրբեջանից եկող գազամուղը։ Սկսվեց Հայաստանի էներգետիկ շրջափակումը, բնակչությունը զրկվեց ջեռուցումից, ընդհատվեց երկաթուղային կապը‚
տնտեսությունը կանգնեց կազմալուծման լուրջ վտանգի առաջ:

1991թ. դեկտեմբերի 8-ին Մինսկի մոտակայքի Բելովեժսկ բնակավայրում երեք սլավոնական հանրապետությունների` Ռուսաստանի, Ուկրաինայի և Բելառուսի ղեկավարները ստորագրեցին ԽՍՀՄ-ի գոյությունը դադարեցնելու համաձայնագիր:

1991թ. դեկտեմբերի 21-ին Ղազախստանի մայրաքաղաք Ալմա-Աթայում 11 ինքնիշխան պետություններ
բացի Վրաստանից և մերձբալթյաներեք հանրապետություններից, ստորագրեցին համաձայնագիր ԱՊՀ ստեղծման մասին։ Դրանով իրականացան ԽՍՀՄ-ի փլուզումը և հանրապետությունների անկախությունը։
Այսպիսով, ազգային ժողովրդավարական շարժումով ոտքի կանգնած հայ ժողովուրդը հռչակեց իր անկախ պետականությունը։

4. Ներկայացնե՛լ ուսումնական բլոգի «Պատմություն» բաժինը և բաժնի ամենահաջողված նյութը:

Թերթիկ 7.

  1. Տիգրան Մեծի տերության անկումը. Հռոմեա-հայկական պատերազմը: Արտաշատի պայմանագիրը

Ք․ ա․ 69թ․ հռոմեական բանակները անցան Եփրատ գետը և ներխուժեցին Հայաստան։ Սկսվեց հայ-հռոմեական պատերամզը, որը ընթացավ 2 փուլով։ Հայաստան ներխուժման լուրը Տիգրանը իմացավ հեռավոր Պաղեսրինում։ Սեպտեմբերի կեսերին Տիգրանի գլխավորած բանակը մոտեցավ պաշարված տիգրանակերտին, որտեղ գտնվում էր նրա ընտանիքը և գանձարանը։ Հոկտեմբերի վաղ առավոտյան սկսվեց Տիգրանակերտի ճակատամարտը։ Հռոմեական զորավար Լուկոլուսը օգտագործեց հայերի թույլ տված ռազմական սխալները և նրանց թիկունքում ուժեղացրեց նշանակալի ուժեր։ Հայերը ստիպված էին նահանջել։ Քարուքանդ եղավ նորակառույց Տիգրանակերտը։

  • Հայկական մշակույթը 10-14-րդ դարերում. Կրթական համակարգը: Պատմագրությունը

10-14-րդ դարերում նպաստավոր պայմաններ կային նոր կրթական համակարգի առաջացման և զարգացման համար։ Այդ ժամանակ դպրոցները հիմնականում եկեղեցու տնօրինության տակ էին։ Կային ՝ ծխական, վանական և տաճարային դպրոցներ։ Արդեն 9-րդ դարի վանական և տաճարային դպրոցների հիման վրա ձևավորվեցին նոր վարդապետարաններ։ Այդ ժամանակ կրթական համակարգը հիմնականում բաղկացած էր տարրական և բարձրագույն տիպի դպրոցներ։ Բարձրագույն դպրոցում ուսումը տևում էր 7-8 տարի։ 10-14-րդ դարերում ուսումնական գործը կազմակերպող նշանավոր գործիչներից էին Գրիգոր Մագիստրոսը, Հովհաննես Իմաստասերը, Եսայի Նչեցին, Վահրամ Բաբունին, Գրիգոր Տաթևացին։ Միջնադարյան Հայաստանի նշանավոր ուսումնական կենտրոններից էին Սանահինի և Հաղպատի վարդապետարանները։ Իրենց գիտամանկավարժական գործունեությունը այստեղ են անցկացրել ժամանակի նշանավոր գործիչներ Վարդան Արևելցին, Դավիթ Ալավկաորդին և ուրիշներ։ Ժամանակի նշանավոր կրթական կենտրոններից էր նաև Նարեկի վարդապետարանը, որտեղ կրթություն է ստացել աշխարհահռչակ բանաստեղծ Գրիգոր Նարեկացին։ 12-րդ դարից սկսվում է բարձրագույն դպրոցների վերելքի ժամանակաշրջանը։ Համահայկական նշանակություն ունեցող բարձրագույն դպրոց էր Անիի վարդապետարանը, որի ուսուցչապետը Հովհաննես Իմաստասերն էր։ Հայկական մշակույթի զարգացման գործում նշանակալից դեր խաղաց Գոշավանքի վարդապետարանը։ Այն իր ծաղկումը ապրեց առակագիր Մխիթար Գոշի օրոք։ Հայկական կրթական մշակույթային կյանքի զարգացման գործում շատ կարևոր դեր է խաղացել Գլաձորի համալսարանը։ 1280-ական թթ. հիմնադրված դպրոցը Եսայի Նչեցու տարիներին հայտնի դարձավ «Գլաձորի համալսարան» անունով։ Մեծ էր նաև Տաթևի համալսարանի դերը։ 14-րդ դարի երկրորդ կեսից մինչև 15-րդ դարի առաջին սկիզբը համալսարանի համալսարանի առաջացման գործունեության շրջանն էր։ Նրա ուսումնական և գիտական աշխատանքները ղեկավարում էին նշանավոր գիտնականներ ՝ Հովհան Որոտնեցին և Գրիգոր Տաթևացին։ Կիլիկիայում գործող բարձրագույն դպրոցների շարքում մեծ հռչակ էր վայելում Սսի համալսարանը։ Հայտնի էր նաև Սկևռայի դպրոցը, որը հատկապես մեծ դեր ուներ Կիլիկյան Հայաստանի վանական տիպի դպրոցների շարքում։ Մանրանկարչության, արվեստի և երաժշտության զարգացման գործում մեծ դեր խաղաց Հռոմկլայի կաթողիկոսարանյին դպրոցը։

3. Հայաստանի երրորդ հանրապետության հասարակական-քաղաքական կյանքը

4. Ներկայացնե՛լ ուսումնական բլոգի «Պատմություն» բաժինը և բաժնի ամենահաջողված նյութը:

Թերթիկ 8.

  1. Մեծ Հայքի թագավորությունն Արտավազդ 2-րդի օրոք.Կրասոսի արշավանքը: Անտոնիոսի արշավանքը

Տիգրան II-ին հաջորդեց թագաժառանգ Արտավազդ II-ը, որը բազմակողմանի զարգացած էր։ Արտավազդ II-ը հակված էր չեզոքության քաղաքականության։ Նա փորձում էր թույլ չտալ, որ Հայաստանի ներքաշվի պատերազմի մեջ։ Ք․ ա․ 60թ․ Հռոմի 3 գործիչներ՝ Գնեոս Պոմպեոսը, Հուլիոս Կեսարը և Մարկոս Կրասուսը կնքեցին դաշինք, որը հայտնի էր Առաջին եռապետություն անունով։ Կրակուսը պահանջեց, որ իրեն ներկայանան Հռոմի բոլոր դաշինք երկրների արքաները։ Նրան ներկայացավ նաև Արշակ II-ը։ Հավատարիմ մնալով Ք․ ա․ 66թ․ հայ-հռոմեական պայմանագրիննա խոստացավ Կրակուսին տալ մեծ քանակությամբ զինված ուժեր։ Արտավազդն առաջարկեց արշավանքը կազմակերպել Հայաստանի տարածքով։ Արտտավազդը լուր ստացավ, որ Պարթևների Օրդես թագավորը ներխուժել է Հայաստան և բնականաբար էլ չեր կարող զորք տրամադրել Կրակուսին, ինչ համար էլ Կրակուսը նրան մեղադրեց դավաճանության մեջ։ Արտավազդը փոխեց իր դիրքորոշումը նա դածինք կնքեց Օրոդեսի հետ և Ք․ ա․ 54թ․ Արտաշատում կնքվեց հայ-պարթևական մի համաձայնագիր։ Այն ամրապնդվեց Հայոց թագավորի քրոջ և պարթևների թագաժառանգ Բակուրի ամուսնությամբ։ Ք․ ա․ 53թ․ պարթև զորավար Սուրենը ջախջախեց հռոմեական զորքը։  Հռոմում իշխանության գլուխ եկած երկրորդ եռապետւթյան որոշմամբ Արևելք ուղարկվեց Մարկուս Անտոնիուսը։ Ք․ ա․ 38-37թթ․ նա արշավանքի նախապատրաստություններ սկսեց դեպի Պարթևստան։ Քաանի որ նա անցնելու էր Հայաստանով նրան պետք էր Հայաստանի դաշնակցությունը։

  • Բագրատունյաց Հայաստանի վերելքը 10-րդ դարի երկրորդ կեսին և 11-րդ դարի սկզբին: Անին՝ մայրաքաղաք

Հայոց թագավորության վերելքի սկիզբը՝ Աշոտ 3-րդ Ողորմած, Սմբատ 2-րդ Տիեզերակալ

Աբասին փոխարինեց որդին՝ Աշոտ III-ը (953-977): Նա իր բարի գործերի, աղքատների հանդեպ ցուցաբերած հոգատար վերաբերմունքի համար ստացավ «Աշոտ Ողորմած» անունը: Աշոտը բանակը դարձրեց մշտական, երկրում տարվեց մեծ ծավալի շինարարական աշխատանք: 961թ.-ին Աշոտ III-ը մայրաքաղաքը Կարսից տեղափոխեց Շիրակի Անի քաղաքը:

Երկրում շինարարական աշխատանքն ավելի մեծ չափեր ընդունեց Սմբատ II Տիեզերակալ թագավորի օրոք (977-990): Աշոտը կառուցել էր Անիի պարսպի առաջին գիծը, իսկ Սմբատը կառուցեց երկրորդ գիծը:

Թագավորության հզորացումը Գագիկ 1-ինի օրոք /բանավոր, էջ 94-97, նաև այլ աղբյուրներ/.

Բագրատունյաց Հայաստանն իր քաղաքական ու տնտեսական վերելքի գագաթնակետին հասավ Գագիկ

I-ի օրոք (990-1020): Մինչև Գագիկի գահակալումը Հայաստանի տարբեր շրջաններում ստեղծվել էին ինքնուրույն հայկական թագավորություններ: Վերջինս կարողացավ նրանց ստիպել ընդունել իր գերիշխանությունը: Գագիկը կրում էր «շահնշահ հայոց» պատվատիտղոսը: Դա նշանակում էր, որ հայկական բոլոր թագավորների նկաատմամբ նա ուներ գերադասելի դիրք: Առանց շահնշահի՝ արքայից արքայի՝ մյուս թագավորներն իրավունք չունեին ինքնուրույն հարաբերությունների մեջ մտնելու ուրիշ երկրների հետ: Կաթողիկոսի ընտրությունը ևս կատարվում էր թագավորի կարգադրությամբ:

3. Հայոց մեծ եղեռնը

Ամենածանր հարվածը հայ ժողովուրդը ստացավ 1915-1916 թթ․։ Արևմտյան հայաստանում այդ ժամանակ Օսմանյան թուրքիայի իրկականության ցեղասպանության հետևանքում հայ ժողովուրդը զրկվեց իր հայրենիքի մեծագույն մասից։ Դա տեղի ունեցավ այն պատճառով, որ հայ ժողովուրդը չուներ իր սեփական պետությունը, բանակը։

Չնայած այդ մեծ կորսին՝ ժողովուրդը չի մոռացել իր բնօօրրանը ու պատմական հայրենիքը։ Խոսելով հայկական լեռնաշխարհի մասին՝ մենք օգտագործում ենք  նաև պատմական հայաստան արտահայտությունը։

4. Ներկայացնե՛լ ուսումնական բլոգի «Պատմություն» բաժինը և բաժնի ամենահաջողված նյութը:

Թերթիկ 9.

  1. Մեծ Հայքի Արշակունյաց թագավորությունը. Տրդատ 3-րդի գահակալությունը

Տրդատ Գ-ն ավելի քան 10 տարի պատերազմել է Սասանյան Պարսկաստանի դեմ: 298 թ-ին Մծբինում կնքված հռոմեա-պարսկական 40-ամյա խաղաղության պայմանագրով՝ Սասանյաններն ստիպված հրաժարվել են Հայաստանի մեծ թագավոր տիտղոսից և Տրդատ Գ-ին ճանաչել որպես թագավոր: Վերականգնելով հայկական պետության անկախությունը՝ Տրդատ Գ-ն վերահաստատել է պարսկական տիրապետության ժամանակ խախտված «Արտաշիսական» սահմանները, անցկացրել նոր աշխարհագիր, կարգավորել հարկային համակարգը և այլն:  Գահակալման առաջին տարիներին Տրդատ Գ-ն հոր և Դիոկղետիանոսի օրինակով հալածել է քրիստոնեության հետևորդներին:

2․ Հայոց թագավորության հռչակումը Կիլիկիայում: Լևոն 1-ին Մեծագործ

11-րդ դարի կեսերից խոշոր արտագաղթ է սկսվում Հայաստանից Սելջուկ Թուրքերի արշավանքների և Բյուզանդացիների վարած քաղաքականության պատճառով:Միաժամանակ Միջերկրական ծովիհյուսիս արևելյան մասում գտնվող Կիլիկիայում հայերը կազմեցին մեծամասնություն:

1042թ. Ապլղարիպ Արծրունին նշանակվեց Կիլիկիայի կառավարիչ:

1072-1090թթ. Փիլարտոս Վարաժնունին Կիլիկիայի արևելյան շրջանում հիմնադրեց Հայկական իշանություն, որի կենտրոնն էր Մարաշը:

1082-1117թթ. Գող Վասիլը կրկին Կիլիկիայի արևելքում մեկ այլ Հայկական իշխանություն հիմնադրեց:

Ռուբինյան իշխանություն՝

1080թ. հայ իշխան Ռուբենը Լեռնային Կիլիկիայում հիմնադրեց Հայկական իշխանություն, որը կոչվեց Ռուբինյան:Նա ապստամբություն բարձրացրեց Բյուզանդիայի դեմ և ազատեց լեռնային Կիլիկիայի մի մասը:

1095-1100թթ. Ռուբենին հաջորդեց իր որդի Կոստանդինը:

1098թ. Կոնստանդինը Բյուզանդացիներից ազատագրեց Վահկա բերդը, որը դարձավ իր իշխանության կենտրոնը:Կոնստանդինը ստիպված էր պայքարել ինչպես էլ Բյուզանդացիների դեմ, այնպես էլ Սելջուկ Թուրքերի դեմ:Որոշ ժամանակով նրանց ուշադրությունը դեպի իրենց շեղեցին խաչակիրները և դա հնարավորություն տվեց Հայերին ամրապնդել նոր ստեղծված իշխանությունները:Իշխանությունը ամրապնդելու համար Ռուբինյաններին անհրժեշտ էր գրավել Դաշտային Կիլիկիան:

1100-1129թթ. Կոնստատինին հաջորթեց իր որդի Թորոս I-ը, որը իշխանության սահմանները ընդհարձակեց դեպի Հարավ գրավել;ով Սիս և Անավարզա քաղաքները:

1107թ. Թորոսի և Գող Վասիլի միասնական ուժերը ջախջախեցին Սելջուկներին և դուրս քշեցին երկրից:

1129-1137թթ. Թորոսին հաջորդեց նրա եղբայր Լևոն I-ը:Նա գրավեց Մսիս, Ադանա և Տարսոն քաղաքները և տիրեց Դաշտային Կիլիկիային հասնելով մինջև Միջերկրական ծով:

1137թ. Բյուզանդիան հարձակվեց Կիլիկիայի վրա պարտության մատնեց Լևոնին և իր կնոջ և երկու որդիների հետ շղթայված տարան Կոնսդնուպոլիս:Լևոնը մահացավ բանտում ավագ որդուն Ռուբենին մահապատժի ենթարկեցին, կրտսեր որդին Թորոսը փախավ և վերադարձավ Կիլիկիա:

1145-1169թթ. Թորոսը իր շուրջ համախմբելով Հայկական զորախմբերը մի քանի տարում վերադարձրեց Բյուզանդիայից խլած բոլոր հողերը և վերականգնեց Հայկական պետականությունը:

1151թ. հայոց կաթողիկոցության նստավայր դարձավ Հռոմկլա քաղաքը:

1169-1175թթ.Թորոս II-ին հաջորդեց իր եղբայր Մլեհը, նա Խաչակիրներից խլեց դաշտային Կիլիկիայի Արևելյան շրջանները, իսկ Բյուզանդիայից ծովափնյա շրջանները:Սիսը դարձրեց երկրի մայրաքաղաք, նրա օրոգ երկիրը շատ հզորացավ, սակայն դրանից դժգոհ հոգեվորականները դավադրություն կազմակերպեցին և սպանեցին նրան:

1175-1187թթ. Մլեհին հաջորդեց Ռուբեն III-ը:

  • Մայիսյան հերոսամարտերը

4. Ներկայացնե՛լ ուսումնական բլոգի «Պատմություն» բաժինը և բաժնի ամենահաջողված նյութը:

                                                    Թերթիկ  10.

1. ՀինՀայաստանիմշակույթըՀայկականառասպելներնուվիպերգերըՀայոցնախաքրիստոնեականհավատքըԳրավորմշակույթը

2.ՊայքարթագավորականիշխանությանպահպանմանհամարԱրշակ 2-րդՊապթագավոր

Առշակ թագավորի կառավարման սկզբնական շրջանի խաղաղությունը, սակայն, շուտով ընթատվում է: Պարսից բազմաքանակ զորքերը ներխուժում են հայաստան, բայց չեն կարողանում ախթել հայոց զորքին: Շապուհ արքան դիմում է խորամանկության, քանի որ չեր կարեղանում հախթել հայերին: 

Նա իր մոտ է կանչում Արշակ 2-ին, իբրթե համաձայնություն ստանալու համար: Արշակ 2ը խուսափելով հայրենի երկրի հետագա ավերումից ստիպված է լինում գնալ պարսկաստան: 

Արշակ 2ի փոխարեն գահ է բարձրանում նրա որդին` Պապը: Գահ բարձրանալուց անմիջապես հետո Պապ թաֆավորը ձեռնամոխ է լինուն երկրի անկախության ամրապնդմանը: Շապուհ 2ը ստիպված էր հաշտության պայմանագիր կնքել և  ճանաչել մեծ հայքի անկախությունն ու Պապի գահակալությունը: 

Երկրի ներքին կյանքի կարքավորման բանակի հզորացման համար Պապ թագավորը դիմում է կտրուկ միջոցների: Հայոց արքայի ինքնուրույն գործողությունների շնորհիվ սկսեց աճել երկրի բնակչիթյինը, իսկ հայոց բանակի թիվը հասավ 90 հազարի: Բայց դա դուր չեր գալիս Հռոմեական կայսրությանը: Ի վերջո 374թ-ին հայաստանում հռոմեական զորքերի զորավարը որ կեղծաբարաբար բարեկամ էր ձևանում կայսեր հանձնարարությամբ խնջույքի է հրավիրում պապին և սպանում:

3. Արցախյանհիմնախնդիրըևդրալուծմանհեռանկարները

                                                       Թերթիկ  11.1. ՎանիԱշխարհակալտերությունըԱրգիշտի 1-ինՍարդուրի 2-րդ
2. 
ՀայաստանիԲագրատունյացթագավորությունըՀայաստանիանկախությանվերականգնումըԱշոտ 1-ին

7րդ դարի առաջին կեսին Արաբական ցեղերը միավորվեցին ու ստեղծեցին արաբակն խալիֆայությունը: Անկախ պետականության հաստատման համար պայքարը լիովին հասավ իր նպատակին միայն 9րդ դարի վերջերին, երբ արաբական խալիֆայությունը ճանաչեց Աշոտ բագրատունու թագավորական իշխանությունը, բայց այդ պայքարը հաջողությամբ չեր ավարտվի, եթե չլիներ բագրատունի իշխանների և հատկապես Աշոտ բագրատունու հմուտ կառավարումը: 855 թ-ին երիտասարդ Աշոտ բագրատունին դարձավ հայոց իշխան: Նա կարճ ժամանակում կարողացավ հասնել հայաստանից խալիֆայությունը տվող հարկերի նվազացմանը: Հայոց բանակի թիվը հասավ 40հազարի: Աշոտ 1ին բագրատունին դարձավ բագրատունյաց հայոց թագավորության և Բագրատունիների արքայատոհմի հիմնադիրը: 


3. 
Հայդուկայինշարժումը

                                                        Թերթիկ 12.1Հայկականլեռնաշխարհը

Հայկական լեռնաշխարհը գտնվում է Սև և Կասպից ծովերի միջև Կովկասյան լեռներից հարավ: Ըստ ավանդույթի`լինում են 2 եղբայր: Նրանք շատ շուտ էին արթնանում և  միշտ բարևում էին միմիանց, գոտիներն էին կապում, շատ ժամանակ է անցնում և նրանք ծերանում են: Ուշ են արթնանում չեն բարևում միմիանց և գոտիները չեն կապում: 

Աստված տեսնում և բարկանում է նրանց դարձնում է հախթանդամ լեռներ, նրանց արցունքները անմահական աղբյուրներ իսկ գոտիները անսահման կանաչ դաշտեր: 

Ըստ ավադույտի դրախտի եղել է հայկական լեռնաշխարհում: 


2. 
1-ինաշխարհամարտըևԿովկասյանճակատը

1914թ. օգոստոսի 1-ին սկսվեց առաջին համաշխարհային պատերազմը: Պատերազմն ընթանում էր մեծ տերությունների երկու խմբավորումների՝ Անտանտի և Եռյակ միության միջև: Գերմանիային՝ Անտանտի հակառակորդին, հաջողվեց իր դաշինքի մեջ ներգրավել Թուրքիային: Խոստացավ ամեն կարգի աջակցություն ու օգնություն Անտանտի դեմ պատերազմի ժամանակ: Գլխավոր պատճառը, որ թուրքերին դրդեց նույնպես ներքաշվելու պատերազմի մեջ, ռուս—թուրքական հակամարտությունն էր: Երիտթուրքերը մտադրություն ունեին Ռուսաստանում բնակվող թուրքալեզու, ինչպես նաև մահմեդական մյուս ժողովուրդներին օգտագործել ռուսների դեմ և ապագայում միավորել նրանց «Մեծ Թուրանի» մեջ: Հայերն ու Հայաստանը այդ ծրագրի իրագործման ճանապարհին մեծ խոչընդոտ էին: Հետևաբար Օսմանյան կայսրության պատերզմի մեջ մտնելու հիմնական նպատակներից էր նաև հայ ժողովրդի բնաջնջումը, նաև հայրենազրկումը: Ռուսաստանը ևս մեծ ակնկալիքներ ուներ Թուրքիայի հետ ռազմական հերթական բախումից: Նա ձգտում էր ընդլայնելու իր ազդեցության ոլորտները՝ տեր դառնալու սևծովյան նեղուցներին և Կ. Պոլսին, նվաճելու Արևմտյան Հայաստանը, ամրապնդելու իր դիրքերն Իրանում:

Թուրքական հրամանատարությունը կարևոր նշանակություն էր տալիս Կովկասյան ճակատին: Այս ուղղությամբ թուրքերը կենտրոնացրել էին 300-հազարանոց երրորդ բանակը: Կովկասյան ճակատում առաջին նշանավոր իրադարձությունը Սարիղամիշի ճակատամարտն էր: Այն ընթացավ 1914թ. դեկտեմբերի 9-ին:
3
  ԼՂՀնանկախությանևպատերազմիտարիներին

1920-ական թվականններին սկզբին խորհրդային իշխանությունները անարդացիորեն լղհն հանձնեցինն ադրբեջանին և նրա տարածքի մի մասում ձևքավորեցին ԼՂՀ ինքնավար մարզը։ Այդպես արվեց որ ԼՂիմը ուղակի սահման չունենա հայաստանի հետ։ Հայաստանի և ղարաբաղի միջև առաջացավ մի քանի տասնյակ կմ լայնությամբ միիջանցք։ Ադրբեջանի կողմից արցախահայության նկատմամբ ճնշումները և բռնությունները։ Լեռնային ղարաբղում անխաության համար ազատագրական պայքարի, որը սկիզբ 1988 թ․ այն պսակվեց հայաստանի հետ ոչ միայն հայոց պատմական արցախի անկախությամբ, այլև լղհ հարակից հայկական տարացքների ազատագրման։ 

Ցածրադիր հարթավայրում է գտնվում մայրաքաղաք Ստեփանակերտը։ Արցախյան հուշարձաններն իրենց վեհությամբ առանձնանում են սանձասարի և ամարասի վանքերը, Քայրաժառի պաիսպները և այլն։ 

                                                       Թերթիկ  13. 1. ՀայկազունԵրվանդականներիթագավորությունըՔա. 7-6-րդդարերումՊարույրՆահապետը՝հայոցթագավոր:  Երվանդ 1-ինՍակավակյացՏիգրան 1-ինԵրվանդյան
2. 
ԲագրատունյացՀայաստանիվերելքը 10-րդդարիերկրորդկեսինև 11-րդդարիսկզբինԱնին՝մայրաքաղաք
3. 
Հայաստանիերրորդհանրապետությանմիջազգայինդրությունը

                                                     Թերթիկ  14.
1. ՄեծՀայքիԱրտաշեսյանթագավորությունը՝Արտաշես 1-ին

Արտաշես  1-ը Արըաշեսյան արքայատոհմի հիմնադիրն է: Ք. Ա189թ դառնալով հայոց թագավոր` նա հաջորդաբար Մեծ Հայքի սահմաների մեջ վերամիավորեց իրենցից առաջ բռնությամբ անջատված հայկական հողերը: Նաեվ ստեղծեց հզոր բանակ: Նա շատ հզոր գործեր կատարեց: Ամեմից առաջ նա շենացրեց ու բազմամարդ դարձրեց երկիրը իր գրաված երկրներից տարբեր ազգությումերի մարդկանց բերեց և վերաբնակեցրեց դաշտերում ու հովիտներում: Նրա օրոք հայոց աշխարհում, ըստ Մ. Խորենացու «անմշակ հող չմնաց »
2.  
ՀայոցթագավորությանհռչակումըԿիլիկիայումԼևոն 1-ինՄեծագործ

Բագրատունյաց թագավորության անկումից հետո Փոքր Ասիայի հարավ-արևելքում ՝ Կիլիկիայում, առաջացավ հայկական նոր պետականություն։ Կիլիկիան հարավից սահմանակից էր Միջերկրական ծովին, հյուսիսում նրա սահմանները հասնում էին մինչև Տավրոսի լեռները։ Վաղ ժամանակներից սկսած ՝ հայերը բնակություն են հաստատել Կիլիկիայում։ 11-րդ դարի երկրորդ կեսին հայերը մեծամասնություն էին կազմում Կիլիկիայում, ուր ապրում էին նաև հույները, ասորիները և արաբները։ Հայկական պետական կազմավորումներից ամենակենսունակը եղավ Ռուբինյան իշխանությունը։ Իշխանապետության հիմնադիր-իշխանը Ռուբեն Ա-ն  է: Նրա անունով իշխանապետությունը կոչվում է Ռուբինյանների: Անիի Բագրատունյաց թագավորության անկումից մի քանի տասնամյակ անց Բագրատունի վերջին թագակիր Գագիկ Բ-ի թիկնապահ Ռուբեն իշխանը հայոց նոր պետականություն ստեղծեց Կիլիկիայում: Տեղի հայերի աջակցությամբ տիրանալով Լեռնային Կիլիկիայի Բարձրբերդ, Կոպիտառ ու Կոռոմոզոլ (Կոլիմոզոլ) բերդերին՝ նա 1080 թ-ին թոթափեց Բյուզանդիայի գերիշխանությունը և հիմնեց անկախ ու ընդարձակ  իշխանություն: Ռուբենի ավագ որդի Կոստանդին Ա-ն սելջուկյան թյուրքերից և բյուզանդացիներից ազատագրեց մի շարք հայաբնակ գավառներ, քաղաքներ ու բերդեր: 1098 թ-ին գրավեց ռազմավարական կարևոր նշանակության Վահկա բերդը և դարձրեց իշխանանիստ կենտրոն: Լեռնային Կիլիկիայում ձևավորված Ռուբինյան պետության հետագա գոյատևման համար կարևոր էր Դաշտային Կիլիկիայի գրավումը։ Անհրաժեշտ էր ձեռք բերել գյուղատնտեսության համար կարևոր կենսական տարածքներ և առևտրական ճանապարհների վրա ընկած քաղաքներ, ինչպես նաև Միջերկրական ծովի ափերի նավահանգիստները։ Այդ խնդիրը լուծելու համար Ռուբինյանները պայքարի մեջ մտան Բյուզանդիայի, խաչակիրների և սելջուկների դեմ։ Կոնստադինին հաջորդեց նրա որդի ՝ Թորոս Ա-ն։ Նա Կիլիկյան Հայաստանի սահմանները ընդարձակեց դեպի հարավ, 1104թ. գրավեց Սիսը և Անավարզա քաղաքները ՝ դարձնելով վերջինիս մայրաքաղաք։
3. 
Հայաստանի 3-րդհանրապետությանկազմավորումըևամրապնդումը

1991թ. սեպտեմբերի 21-ին խորհրդարանը որոշեց հանրապետության տարածքում անցկացնել հանրաքվե ԽՍՀՄ-ի կազմից դուրս գալու և անկախանալու նպատակով։ Հանրաքվեի արդյունքների հիման վրա 1991թ. սեպտեմբերի Հայաստանը հռչակվեց անկախ պետություն։ Այսպիսով՝ իրականացավ անկախություն ձեռք բերելու հայ ժողովրդի երազանքը։

1991թ. հոկտեմբերի 16-ին Հայաստանում առաջին անգամ անցկացվեցին նախագահական համաժողովրդական ընտրություններ։ Ձայների ճնշող մեծամասնությամբ հանրապետության նախագահ ընտրվեց Լևոն Տեր-Պետրոսյանը, իսկ փոխնախագահ՝ Գագիկ Հարությունյանը։

Անկախության ուղին բռնած հանրապետությանը ու նրա նորընտիր ղեկավարությանը ծանր փորձություններ էին սպասում։ Հայաստանը փաստորեն կտրվել էր տնտեսական նախկին համակարգից։ 1991թ.

նոյեմբերին հերթական անգամ փակվեց Ադրբեջանից եկող գազամուղը։ Սկսվեց Հայաստանի էներգետիկ շրջափակումը, բնակչությունը զրկվեց ջեռուցումից, ընդհատվեց երկաթուղային կապը‚ տնտեսությունը կանգնեց կազմալուծման լուրջ վտանգի առաջ:

1991թ. դեկտեմբերի 8-ին Մինսկի մոտակայքի Բելովեժսկ բնակավայրում երեք սլավոնական հանրապետությունների` Ռուսաստանի, Ուկրաինայի և Բելառուսի ղեկավարները ստորագրեցին ԽՍՀՄ-ի գոյությունը դադարեցնելու համաձայնագիր:

1991թ. դեկտեմբերի 21-ին Ղազախստանի մայրաքաղաք Ալմա-Աթայում 11 ինքնիշխան պետություններ բացի Վրաստանից և մերձբալթյաներեք հանրապետություններից, ստորագրեցին համաձայնագիր ԱՊՀ ստեղծման մասին։ Դրանով իրականացան ԽՍՀՄ-ի փլուզումը և հանրապետությունների անկախությունը։ Այսպիսով, ազգային ժողովրդավարական շարժումով ոտքի կանգնած հայ ժողովուրդը հռչակեց իր անկախ պետականությունը։

                                                    Թերթիկ  15.1. Հայաստանը՝ԱշխարհակալտերությունՏիգրան 2-րդՄեծ

Տգրան Մեծի անունը հայտնի է յուրաքանչյուր հայի: 

Մահացել էր հայոց արքան: Արքայազն Տիգրանը պատանդության մեջ էր Պարտևստանում, մյուս կողմից արևմուտքում հզորացել էր Հռոմեական հանրապետությունը: Ք. ա առաջին դարի սկզբներին հայաստանի համար շատ դժվարին իրավիճակ էր: Հռոմն ու Պարտևստանը դաշինք էին կնքել հայաստանը թուլացնելու դարձնելու իրենցից կախված թույլ երկիր: 

Պարթևների մետ գտնվող Տիգրանը կարողացավ ազատվել և Ք. ա. 95 թ-ին վերադարձավ հայրենիք և գահ բարձրացավ: Գահ բարձրանալուց անմիջապես հետո Տիգրանը իր թագավորությանը միաձրեց Ծոփքը: Այնույետև 94 թ նա կնքեց Սև ծովի ափին գտնցող Պոնտոսի հզոր թագավերության հետ և ամրապնդեց իր դիրքերը:
2. Հայկականմշակույթը 10-14-րդդարերումԿրթականհամակարգըՊատմագրությունը

Հայաստանը հարուստ և հին մշակույթ ունի: Առաջին տեղում է` գորգագործություն ու կարպետագործությունը: Միջին դարեչում հայ առեվտրակները տաչբեր երկրներ են առտահանել բազմատեսակ կարպետներ եվ գորգեր: 13-րդ դարի իտալացի ճանապարհորդ Մարկո Պոլոն եղել է հայաստսնում: Իր րղեգրություներում խոսելով հայերի մասին` նշանավոր ճանապարհորդը գրում . «Նրանք հյուսում են աշխարհի ամենագեղեցիկ գորգերը»: Գորգերի ներկերը ամբողջը բնական էրօրինակ` որդան կարմիրը, որը կոչվել է «արքայական ծիրանի» անվամբ, քանի որ դրանով էին ներկում արքայական հանդերձները
3Հայաստանիերրորդհանրապետությանանկախությանգործընթացը

                                                     Թերթիկ 16.1. ՊայքարթագավորականիշխանությանպահպանմանհամարԱրշակ 2-րդՊապթագավոր

Առշակ թագավորի կառավարման սկզբնական շրջանի խաղաղությունը, սակայն, շուտով ընթատվում է: Պարսից բազմաքանակ զորքերը ներխուժում են հայաստան, բայց չեն կարողանում ախթել հայոց զորքին: Շապուհ արքան դիմում է խորամանկության, քանի որ չեր կարեղանում հախթել հայերին: 

Նա իր մոտ է կանչում Արշակ 2-ին, իբրթե համաձայնություն ստանալու համար: Արշակ 2ը խուսափելով հայրենի երկրի հետագա ավերումից ստիպված է լինում գնալ պարսկաստան: 

Արշակ 2ի փոխարեն գահ է բարձրանում նրա որդին` Պապը: Գահ բարձրանալուց անմիջապես հետո Պապ թաֆավորը ձեռնամոխ է լինուն երկրի անկախության ամրապնդմանը: Շապուհ 2ը ստիպված էր հաշտության պայմանագիր կնքել և  ճանաչել մեծ հայքի անկախությունն ու Պապի գահակալությունը: 

Երկրի ներքին կյանքի կարքավորման բանակի հզորացման համար Պապ թագավորը դիմում է կտրուկ միջոցների: Հայոց արքայի ինքնուրույն գործողությունների շնորհիվ սկսեց աճել երկրի բնակչիթյինը, իսկ հայոց բանակի թիվը հասավ 90 հազարի: Բայց դա դուր չեր գալիս Հռոմեական կայսրությանը: Ի վերջո 374թ-ին հայաստանում հռոմեական զորքերի զորավարը որ կեղծաբարաբար բարեկամ էր ձևանում կայսեր հանձնարարությամբ խնջույքի է հրավիրում պապին և սպանում: 


2. 
ՀայազատագրականպայքարիվերելքըԻսրայելՕրի

Հակոբ Ջուղայեցին 1980 թվականին մահանում է, և պատվիրակությունը Կոստանդնուպոլիսից ձեռնունայն վերադառնում է Հայաստան։ Սակայն պատվիրակներից Իսրայել Օրին հայ վաճառականների հետ ուղևորվում է Վենետիկ, ապա՝ Ֆրանսիա։ Այնտեղ մտնելով զինվորական ծառայության՝ ստանում է սպայի աստիճան։ Այնուհետև տեղափոխվում է Գերմանական ազգի սրբազան հռոմեական կայսրություն, հաստատվում Դյուսելդորֆ քաղաքում։ Նա ծառայություն է անցնում կայսրընտիր իշխան Հովհան Վիլհելմի մոտ։


3. ՀՀհռչակումըԲաթումիպայմանագիրը                                                      Թերթիկ  17.

1. ՊայքարպետականությանպահպանմանհամարՍմբատ 1-ինԱշոտ 2-րդԵրկաթ

Աշոտ Բագրատունուն հաջորդեց որդին` Սմբատ Ա-ն։ Սմբատը թագավորական թագ տվեց վրաց Ատրներսեհ (Ադառնասե) իշխանին և Հայոց Արևելից կողմերի Համամ իշխանին, իսկ իրեն հռչակեց «Տիեզերակալ, թագավոր Հայոց և Վրաց»։ Արտաքին քաղաքականությունը իրականացնելու և միջազգային հարաբերությունների ոլորտում հավասարակշռության հասնելու նպատակով 893 թվականին բարեկամության և առևտրական նոր պայմանագիր կնքեց Բյուզանդիայի կայսր Լևոն Իմաստասերի հետ։ Արագածոտն գավառի Դողս գյուղի մոտ տեղի ունեցած ճակատամարտում արաբները պարտություն կրեցին։
Աշոտ Երկաթը ոչնչացրեց կամ դուրս վռնդեց երկրի կարևոր բերդերում ամրացած արաբական զորագնդերը։ Հայ իշխաններն աստիճանաբար համախմբվեցին Աշոտ Երկաթի շուրջը։ 921 թվականին Աշոտ Բ-ն իր փոքրաթիվ զորաջոկատով ամրացավ Սևանա կղզում։ Արաբական զորքերի հրամանատար Բեշիրը զորքեր կուտակեց Սևանա լճի ափին, փորձեց գրավել կղզին։ Սևանի ճակատամարտում արաբները պարտություն կրեցին։ Սևանի հաղթանակից հետո հայկական զորաբանակները Աշոտ Բ-ի և նրա եղբայր Աբաս սպարապետի գլխավորությամբ արաբներից ազատագրեցին կենտրոնական Հայաստանի մեծ մասը։ Այնուհետև նրանք հաղթանակ տարան նաև Թիֆլիսի արաբական ամիրայության նկատմամբ։ Որոշ ժամանակ անց Նիկողայոս պատրիարքը նամակ գրեց հայոց Հովհաննես Դրասխանակերտցի կաթողիկոսին, որից հետո Աշոտ Բ-ն մեկնեց Կոստանդնուպոլիս և դաշինք կնքեց Կոստանդին Ծիրանածին կայսեր հետ։ 922 թվականին խալիֆը Աշոտ Բ-ին թագ ուղարկեց և ճանաչեց նրան Հայաստանի շահնշահ, այսինքն՝ արքայից արքա։

Բագրատունիների գերագահությունն ընդունեցին ոչ միայն արաբ ամիրաները, այլև կենտրոնախույս հայ իշխանները, այդ թվում` Գագիկ Արծրունին, ով բավարարվեց Վասպուրականի թագավոր տիտղոսով։ Հայոց թագավորները, որ շարունակում էին կրել «Տիեզերակալ, թագավոր Հայոց և Վրաց» տիտղոսը, շարունակեցին պահպանել իրենց իշխանության ներքո այսրկովկասյան երկրները մինչև հայոց Գագիկ Ա թագավորի գահակալության վերջը:


2. 1826-28
թթռուսպարսկականպատերազմըԹուրքմենչայիպայմանագիրը
3. 
Հայաստանիերրորդհանրապետությանմիջազգայինդրությունը

                                                  Թերթիկ 18.

1. 
ԲագրատունյացՀայաստանիվերելքը 10-րդդարիերկրորդկեսինև 11-րդդարիսկզբինԱնին՝մայրաքաղաք.
2. 
ՀայկականհարցըԲեռլինիվեհաժողովում
3. 
Հայաստանի 3-րդհանրապետությանկազմավորումըևամրապնդումը

1991թ. սեպտեմբերի 21-ին խորհրդարանը որոշեց հանրապետության տարածքում անցկացնել հանրաքվե ԽՍՀՄ-ի կազմից դուրս գալու և անկախանալու նպատակով։ Հանրաքվեի արդյունքների հիման վրա 1991թ. սեպտեմբերի Հայաստանը հռչակվեց անկախ պետություն։ Այսպիսով՝ իրականացավ անկախություն ձեռք բերելու հայ ժողովրդի երազանքը։

1991թ. հոկտեմբերի 16-ին Հայաստանում առաջին անգամ անցկացվեցին նախագահական համաժողովրդական ընտրություններ։ Ձայների ճնշող մեծամասնությամբ հանրապետության նախագահ ընտրվեց Լևոն Տեր-Պետրոսյանը, իսկ փոխնախագահ՝ Գագիկ Հարությունյանը։

Անկախության ուղին բռնած հանրապետությանը ու նրա նորընտիր ղեկավարությանը ծանր փորձություններ էին սպասում։ Հայաստանը փաստորեն կտրվել էր տնտեսական նախկին համակարգից։ 1991թ.

նոյեմբերին հերթական անգամ փակվեց Ադրբեջանից եկող գազամուղը։ Սկսվեց Հայաստանի էներգետիկ շրջափակումը, բնակչությունը զրկվեց ջեռուցումից, ընդհատվեց երկաթուղային կապը‚ տնտեսությունը կանգնեց կազմալուծման լուրջ վտանգի առաջ:

1991թ. դեկտեմբերի 8-ին Մինսկի մոտակայքի Բելովեժսկ բնակավայրում երեք սլավոնական հանրապետությունների` Ռուսաստանի, Ուկրաինայի և Բելառուսի ղեկավարները ստորագրեցին ԽՍՀՄ-ի գոյությունը դադարեցնելու համաձայնագիր:

1991թ. դեկտեմբերի 21-ին Ղազախստանի մայրաքաղաք Ալմա-Աթայում 11 ինքնիշխան պետություններ բացի Վրաստանից և մերձբալթյաներեք հանրապետություններից, ստորագրեցին համաձայնագիր ԱՊՀ ստեղծման մասին։ Դրանով իրականացան ԽՍՀՄ-ի փլուզումը և հանրապետությունների անկախությունը։ Այսպիսով, ազգային ժողովրդավարական շարժումով ոտքի կանգնած հայ ժողովուրդը հռչակեց իր անկախ պետականությունը։

                                               Թերթիկ 19.

1. 
Հայկականմշակույթը 10-14-րդդարերումԿրթականհամակարգըՊատմագրությունը

Հայաստանը հարուստ և հին մշակույթ ունի: Առաջին տեղում է` գորգագործություն ու կարպետագործությունը: Միջին դարեչում հայ առեվտրակները տաչբեր երկրներ են առտահանել բազմատեսակ կարպետներ եվ գորգեր: 13-րդ դարի իտալացի ճանապարհորդ Մարկո Պոլոն եղել է հայաստսնում: Իր րղեգրություներում խոսելով հայերի մասին` նշանավոր ճանապարհորդը գրում . «Նրանք հյուսում են աշխարհի ամենագեղեցիկ գորգերը»: Գորգերի ներկերը ամբողջը բնական էրօրինակ` որդան կարմիրը, որը կոչվել է «արքայական ծիրանի» անվամբ, քանի որ դրանով էին ներկում արքայական հանդերձները
2. 
ԶինվածպայքարըԱրցախումևՍյունիքում

Արցախում

Արցախի ուժերը 1724 թվականին թուրքական զորքերի դեմ գործելու մասին համաձայնագիր կնքեցին գանձակի մահմեդականների հետ։ Հուսադրող էր ազգային գործիչ Իվան Կարապետի ժամանումը Ռւոսաստանից պայքարին օժանդակելու խոստումներով։ 1725թ․ թորք․ 3 զզորամասեր ներխուժեցին Վարանդա գավառ։ Կորուստներից խոսափելու համար մելիքները դիմեցին հնարամտության և շուրջ 6000 թուրք զինվորների տեղավորելով հայակական գյուղերում հայ ինքնապաշտամանակն ուժերը գիշերային հանկարծակի գրոհով ոչնչացրեցին նրանց՝ ինչը բարձրացրեց հայերի ինքնավսահությունը և մարտունակությունը։ Անհաջող էր նաև արցախի դեմ թուրքական հարցակումը 1726 թ․ շուշին գրավելու փորձերը հաջողույթյուն չունեցան։ Մարտերը տևեցին 8 օր, 800 զոհ տալով թուրքերը նահանջեցին։ 1728 թ․ մահացավ գանձասարիի կաթողիկով Եսայի – Հասան Ջալալյան 

Արցախի զինված պայքարը ոգեշնչող դեր ունեցավ հետագա սերունդների հաամար ՝ հավատ ներշնչելով սեփական ուժերի նկատմամբ։  

Կարճ ժամանակում թե սյունիքում, և՛ թե արցախում վերականգնվեց հայաստանի ինքնիշխանությունը։ 

Սյունիքում

1677 թվականին կաթողիկոս Հակոբ Դ Ջուղայեցին Էջմիածնում գումարում է գաղտնի ժողով, որին մասնակցում էին հոգևոր ու աշխարհիկ 12 գործիչներ, այդ թվում՝ Սյունիքի ու Արցախի մելիքներից ոմանք[3]։ Եվրոպական պետությունների օգնությանը դիմելու նպատակով կազմված պատվիրակությունը 1678 թվականի վերջերին Հակոբ Ջուղայեցու գլխավորությամբ հասնում է Կոստանդնուպոլիս։ Այդտեղ երկու տարի անց հիվանդությունից մահանում է Հակոբ Ջուղայեցին։ Պատվիրակության հետ մեկնած Իսրայել Օրին, ճանապարհվում է Իտալիա, ապա Ֆրանսիա, որտեղ անցնում է զինվորական ծառայության։ Այնուհետև տեղափոխվում է Գերմանիա, հաստատվում Դյուսելդորֆ քաղաքում։ Օրին տեղի իշխան Հովհան Վիլհելմի հետ քննարկում է Հայաստանի ազատագրության հարցը, որից հետո այցելում է Հայաստան՝ տեղում իրավիճակին ծանոթանալու և բանակցություններ վարելու համար[4]։
3. Հայ ժողովուրդը Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին


                                             Թերթիկ  20.

1. Հայոց թագավորության հռչակումը Կիլիկիայում: Լևոն 1-ին Մեծագործ.

Բագրատունյաց թագավորության անկումից հետո Փոքր Ասիայի հարավ-արևելքում ՝ Կիլիկիայում, առաջացավ հայկական նոր պետականություն։ Կիլիկիան հարավից սահմանակից էր Միջերկրական ծովին, հյուսիսում նրա սահմանները հասնում էին մինչև Տավրոսի լեռները։ Վաղ ժամանակներից սկսած ՝ հայերը բնակություն են հաստատել Կիլիկիայում։ 11-րդ դարի երկրորդ կեսին հայերը մեծամասնություն էին կազմում Կիլիկիայում, ուր ապրում էին նաև հույները, ասորիները և արաբները։ Հայկական պետական կազմավորումներից ամենակենսունակը եղավ Ռուբինյան իշխանությունը։ Իշխանապետության հիմնադիր-իշխանը Ռուբեն Ա-ն  է: Նրա անունով իշխանապետությունը կոչվում է Ռուբինյանների: Անիի Բագրատունյաց թագավորության անկումից մի քանի տասնամյակ անց Բագրատունի վերջին թագակիր Գագիկ Բ-ի թիկնապահ Ռուբեն իշխանը հայոց նոր պետականություն ստեղծեց Կիլիկիայում: Տեղի հայերի աջակցությամբ տիրանալով Լեռնային Կիլիկիայի Բարձրբերդ, Կոպիտառ ու Կոռոմոզոլ (Կոլիմոզոլ) բերդերին՝ նա 1080 թ-ին թոթափեց Բյուզանդիայի գերիշխանությունը և հիմնեց անկախ ու ընդարձակ  իշխանություն: Ռուբենի ավագ որդի Կոստանդին Ա-ն սելջուկյան թյուրքերից և բյուզանդացիներից ազատագրեց մի շարք հայաբնակ գավառներ, քաղաքներ ու բերդեր: 1098 թ-ին գրավեց ռազմավարական կարևոր նշանակության Վահկա բերդը և դարձրեց իշխանանիստ կենտրոն: Լեռնային Կիլիկիայում ձևավորված Ռուբինյան պետության հետագա գոյատևման համար կարևոր էր Դաշտային Կիլիկիայի գրավումը։ Անհրաժեշտ էր ձեռք բերել գյուղատնտեսության համար կարևոր կենսական տարածքներ և առևտրական ճանապարհների վրա ընկած քաղաքներ, ինչպես նաև Միջերկրական ծովի ափերի նավահանգիստները։ Այդ խնդիրը լուծելու համար Ռուբինյանները պայքարի մեջ մտան Բյուզանդիայի, խաչակիրների և սելջուկների դեմ։ Կոնստադինին հաջորդեց նրա որդի ՝ Թորոս Ա-ն։ Նա Կիլիկյան Հայաստանի սահմանները ընդարձակեց դեպի հարավ, 1104թ. գրավեց Սիսը և Անավարզա քաղաքները ՝ դարձնելով վերջինիս մայրաքաղաք։
2. 1828-29
թթռուսթուրքականպատերազմըԱդրիանապոլսիպայմանագիրը
3. 
Հայաստանիերրորդհանրապետության  անկախությանգործընթացը
1990 
թօգոստոսի 23-ինԳերագույնխորհուրդըընդունեցՀռչակագիրՀայաստանիանկախությանմասին

1991 թ. սեպտեմբերի 21-ին կայացած հանրաքվեի մասնակիցների բացարձակ մեծամասնությունը արտահայտվեց անկախության օգտին: Սեպտեմբերի 23-ին Գերագույն խորհուրդը Հայաստանի Հանրապետությունը հռչակեց անկախ պետություն: 

1991 թ. դեկտեմբերի 21-ին Խորհրդային տարածքում դադարեց ԽՍՀՄ-ի գոյությունը: 1995 թ. հուլիսի 5-ի հանրաքվեով ընդունվեց երկրի հիմնական օրենքը` Սահմանադրությունը, հաստատվեց բազմակուսակցական համակարգ: Օրենքներ ընդունվեցին պետական խորհրդանիշների և օրհներգի մասին: 1992 թ. Մարտի 3-ից Հայաստանը դարձավ Միավորված Ազգերի կազմակերպության (ՄԱԿ), իսկ 2001 թ. հունվարից՝ Եվրախորհրդի անդամ: 

Մուրացանի «Հասարակաց որդեգիրը»

Սա մի պատմություն է Գևորգ անունով մի տղայի մասին, ով ապրում էր Թիֆլիսում: Նա շատ աղքատ էր: Գևորգի հայրը դարբին էր և իր քրտինքով փող էր վաստակել ու տուն էր գնել, այնուհետև ամուսանցել Գևորգի մայր ՝ Թամարի հետ: Որոշ ժամանակ անց Գևորգի հայրը մահանում է և իր մոր միակ նպատակը եղավ Գևորգին լավ կյանք տալը: Գևորգը աշխատում էր Շառլ Գուստավի արհեստանոցում: Նա մի օր սիրահարվում է Գուստավի աղջկան, ում անունը Շառլոտա էր: Շառլոտան տվեց Գևորգին վանդակներ, որպեսզի նա տանի իր հարևանի տուն: Նա մի օր որոշում է երգել Շառլոտայի համար, բայց Շառլոտան չէր հասկանում նրա երգի բառերը, այդ իսկ պատճառով տղան որոշեց երգերը թարգմանել: Երբ Գևորգը երգում էր, այդ ժամանակ Շառոլտան թողեց և գնաց, այսինքն կոտրեց Գևորգի սիրտը: Տղան մտածեց, թե ինչու են հարուստ մարդիկ շատ վատ վերաբերվում աղքատ մարդկանց: Մի օր նա հյուր է գնում մեծահարուստ Սոմարյանի տուն ՝ խնջույքի: Այդ խնջույքին կային հյուրեր և հյուրերը խնդրեցին, որպեսզի Գևորգը երգի: Հյուրերը շատ հավանեցին Գևորգի ձայնը և որոշեցին, որ նա պետք է գնա ՝ Սանկ-Պետերբուրգ ձայնը մշակելու համար: Այդ ժամանակ հյուրերը սկսեցին գումար հավաքել: Նրանք ասացին տղային, որ դուրս գա աշխատանքից և պատրաստվի մեկնել Պետերբուրգ: Նա դուրս եկավ աշխատանքից: Մյուս օրը նա գնաց իրենց տուն և այդ ժամանակ հյուրերը ասացին, որ գումարը կտան երկու շաբաթից, բայց նրանք խաբեցին և գումարը չտվեցին: Այսպիսով խեղճ Գևորգը մնաց աղքատ:

Արջը և երկու ընկերները

Մի օր երկու ընկերներ քայլում էին անտառով։ Նրանք գիտեին, որ անտառը վտանգավոր վայր է, և որ ամեն ինչ կարող է պատահել: Այսպիսով, նրանք խոստացել են, որ ցանկացած վտանգի դեպքում կմնան իրար մոտ։

Հանկարծ նրանց մոտեցավ մի մեծ արջ։ Ընկերներից մեկն արագ բարձրացավ մոտակա ծառի վրա՝ թողնելով մյուս ընկերոջը։

Մյուս ընկերը բարձրանալ չգիտեր, փոխարենը հետևեց ողջախոհությանը: Նա պառկեց գետնին և մնաց այնտեղ, շունչը կտրած, մեռած ձևանալով։

Արջը մոտեցավ գետնին պառկած ընկերոջը։ Կենդանին սկսեց հոտոտել նրա ականջից, նախքան դանդաղորեն նորից թափառել, քանի որ արջերը երբեք չեն դիպչում մահացածներին:

Շուտով ծառի մեջ թաքնված ընկերն իջավ։ Նա հարցրեց իր ընկերոջը. «Իմ սիրելի ընկեր, ի՞նչ գաղտնիք շշնջաց արջը քեզ»: Ընկերը պատասխանեց. «Արջը պարզապես խորհուրդ տվեց ինձ երբեք չհավատալ կեղծ ընկերոջը»:

Մրջյունները և Մորեխը

Աշնանային մի պայծառ օր մրջյունների ընտանիքը զբաղված էր տաք արևի տակ աշխատելով: Նրանք չորացնում էին ամառվա ընթացքում կուտակած հացահատիկը, երբ սովամահ մորեխը դուրս եկավ։ Ջութակը թևի տակ դրած՝ մորեխը խոնարհաբար աղաչում էր, որ մի կտոր ուտի։

“Ի՞նչ” Բղավեցին մրջյունները. «Դուք ձմռան համար ուտելիք չե՞ք պահել: Ի՞նչ էիր անում ամբողջ ամառ»։

«Ես ժամանակ չունեի ուտելիք պահելու մինչև ձմեռ», նվնվաց մորեխը: «Ես այնքան զբաղված էի երաժշտությամբ, որ ամառը թռավ»:

Մրջյունները պարզապես թափ տվեցին իրենց ուսերն ու ասացին. «Շատ լավ, հիմա պարի՛ր»։ Այնուհետև մրջյունները մեջքով շրջվեցին մորեխից և հետ վերադարձան աշխատանքի:

Ոսկե ձու

Մի անգամ ֆերմերը մի սագ ուներ, որն ամեն օր մեկ ոսկե ձու էր ածում: Ձուն բավականաչափ գումար էր ապահովում ֆերմերի և նրա կնոջ համար՝ իրենց առօրյա կարիքները հոգալու համար: Ֆերմերը և նրա կինը երկար ժամանակ երջանիկ էին։

Այնուհետև, հաջորդ օրը, երբ սագը ածեց իր ոսկե ձուն, ֆերմերը շտապեց սուր դանակով սպանել սագին։ Նա սպանեց սագին և կտրեց նրա ստամոքսը՝ հույս ունենալով գտնել նրա բոլոր ոսկե ձվերը: Բայց երբ նա բացեց ստամոքսը, միակ բանը, որ գտավ, աղիքներ ու արյուն էր։

Ֆերմերը արագ հասկացավ իր հիմար սխալը և սկսեց լաց լինել իր արարքի համար: Քանի որ օրերն անցնում էին, գյուղացին ու նրա կինը գնալով աղքատանում էին։ Որքա՜ն խենթ ու հիմար էին նրանք։